माहिती संप्रेषण तंत्रज्ान : प्रगतीची नवी दिशा

माहिती संप्रेषण तंत्रज्ञान (Information Communication Technology - ICT) म्हणजे माहिती गोळा करणे, तिची देवाणघेवाण करणे, तिच्यावर प्रक्रिया करणे आणि संप्रेषण करणे यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांचा आणि सेवांचा समूह.

• ICT ची गरज: विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे माहितीचा साठा प्रचंड वेगाने वाढत आहे. या माहितीच्या स्फोटाला सामोरे जाण्यासाठी आणि आपले ज्ञान अद्ययावत ठेवण्यासाठी ICT अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
• ICT ची भूमिका: माहिती निर्माण करणे, वर्गीकरण करणे, जतन करणे/साठवणे, व्यवस्थापन करणे आणि प्रसारित करणे या सर्व क्रियांसाठी ICT चा वापर होतो.

ICT ची प्रमुख साधने आणि त्यांचे उपयोग:

| साधन | वापर कशासाठी केला जातो? | कोठे केला जातो? | वापराचा होणारा फायदा | |---|---|---|---| | संगणक/लॅपटॉप | माहिती प्रक्रिया, साठवण, विश्लेषण, सादरीकरण, इंटरनेट वापर | शाळा, महाविद्यालये, कार्यालये, घरे, संशोधन केंद्रे | कामात अचूकता, वेग, माहितीची सुरक्षितता, बहुपयोगी | | मोबाईल | संपर्क साधणे, माहितीची देवाणघेवाण, इंटरनेट वापर, फोटो/व्हिडिओ घेणे | सर्वत्र (वैयक्तिक आणि व्यावसायिक) | त्वरित संपर्क, माहितीची उपलब्धता, पोर्टेबिलिटी | | रेडिओ | माहिती प्रसारण, मनोरंजन, बातम्या | ग्रामीण/शहरी भाग, आपत्कालीन परिस्थिती | कमी खर्चात माहितीचा प्रसार, दूरवर पोहोच | | दूरदर्शन संच | दृकश्राव्य माहिती प्रसारण, मनोरंजन, शिक्षण, बातम्या | घरे, सार्वजनिक ठिकाणे | माहितीचे आकर्षक सादरीकरण, मोठ्या प्रेक्षकांपर्यंत पोहोच | | इंटरनेट | माहिती शोधणे, ईमेल, सामाजिक माध्यमे, ऑनलाइन शिक्षण | सर्वत्र | जागतिक माहितीचा स्रोत, त्वरित संपर्क, ई-सेवा | | ईमेल | लिखित संदेशांची देवाणघेवाण | कार्यालये, शिक्षण, वैयक्तिक | जलद, सुरक्षित, कागदविरहित संपर्क | | प्रोजेक्टर | मोठ्या पडद्यावर माहितीचे सादरीकरण | वर्गखोल्या, परिषदा, प्रशिक्षण | माहितीचे स्पष्ट आणि प्रभावी सादरीकरण |

संगणकाच्या पिढ्या (Generations of Computers):

संगणकाच्या निर्मितीपासून आतापर्यंत पाच पिढ्या मानल्या जातात. प्रत्येक पिढीत तंत्रज्ञानात मोठे बदल झाले, ज्यामुळे संगणक अधिक वेगवान, लहान आणि कार्यक्षम बनले.

• पहिली पिढी (1946-1959):
• व्हॉल्व्ह्ज (Vacuum Tubes) वापरले जात होते.
• उदा. ENIAC, EDVAC.
• वैशिष्ट्ये: आकार खूप मोठा, जास्त वीज वापर, जास्त उष्णता निर्माण, वारंवार बंद पडणे, गती कमी.
• दुसरी पिढी (1959-1965):
• ट्रान्झिस्टर (Transistors) चा वापर.
• वैशिष्ट्ये: व्हॉल्व्ह्जपेक्षा लहान, कमी वीज वापर, कमी उष्णता, वेग वाढला.
• तिसरी पिढी (1965-1971):
• इंटिग्रेटेड सर्किट्स (Integrated Circuits - ICs) चा वापर.
• वैशिष्ट्ये: अधिक लहान, वेगवान, अधिक कार्यक्षम.
• चौथी पिढी (1971-1980):
• मायक्रोप्रोसेसर (Microprocessors) चा वापर (VLSI तंत्रज्ञान).
• वैशिष्ट्ये: पर्सनल कॉम्प्युटर (PC) चा उदय, खूप लहान आकार, प्रचंड वेग, कमी खर्चिक.
• पाचवी पिढी (1980 पासून आजपर्यंत):
• आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आणि समांतर प्रक्रिया (Parallel Processing) तंत्रज्ञान.
• वैशिष्ट्ये: अत्यंत वेगवान, वापरण्यास सोपे, नैसर्गिक भाषा प्रक्रिया, रोबोटिक्स, क्वांटम कंप्यूटिंग.

टीप: आजचे संगणक हे पाचव्या पिढीतील आहेत.

संगणकाचे कार्य इनपुट (Input) -> प्रक्रिया (Processing) -> आउटपुट (Output) या मूलभूत तत्त्वावर चालते. यालाच इनपुट-प्रोसेस-आउटपुट (IPO) सायकल म्हणतात.

संगणकाचे महत्वाचे घटक:

1. इनपुट युनिट (Input Unit):

• कार्य: संगणकाला माहिती (डेटा) पुरवणे.
• उदाहरणे: की-बोर्ड (Keyboard), माऊस (Mouse), स्कॅनर (Scanner), मायक्रोफोन (Microphone), वेबकॅम (Webcam).
• की-बोर्ड: अक्षरे, अंक आणि चिन्हे टाइप करण्यासाठी वापरले जाते.

1. प्रोसेसिंग युनिट (Processing Unit):

• यामध्ये संगणकाचा 'मेंदू' असतो, जो इनपुट केलेल्या माहितीवर प्रक्रिया करतो.
• मुख्य घटक: सेंट्रल प्रोसेसिंग युनिट (CPU).
• CPU चे उपघटक:
• मेमरी युनिट (Memory Unit): माहिती साठवण्यासाठी.
• कंट्रोल युनिट (Control Unit - CU): संगणकाच्या सर्व कार्यांवर नियंत्रण ठेवते आणि समन्वय साधते.
• अरिथमॅटिक लॉजिक युनिट (Arithmetic Logic Unit - ALU): अंकगणितीय (बेरीज, वजाबाकी, गुणाकार, भागाकार) आणि तार्किक (तुलना करणे) क्रिया करते.

1. मेमरी (Memory):

• कार्य: इनपुट युनिटकडून आलेली माहिती आणि तयार झालेले उत्तर साठवण्याची जागा.
• प्रकार:
• आंतरिक मेमरी (Internal Memory): संगणकाची स्वतःची मेमरी.
• RAM (Random Access Memory):
• इलेक्ट्रॉनिक पार्टस्‌पासून तयार होते.
• अस्थायी (Volatile) मेमरी; वीज पुरवठा बंद झाल्यावर माहिती नष्ट होते.
• संगणक चालू असताना तात्पुरती माहिती साठवण्यासाठी वापरली जाते.
• ROM (Read Only Memory):
• स्थायी (Non-Volatile) मेमरी; वीज पुरवठा बंद झाल्यावरही माहिती तशीच राहते.
• या मेमरीमधील माहिती फक्त वाचता येते, बदल करता येत नाही.
• संगणक सुरू करण्यासाठी आवश्यक सूचना (BIOS) यात साठवलेल्या असतात.
• बाह्य मेमरी (External Memory): बाहेरून पुरवलेली मेमरी, दीर्घकाळ माहिती साठवण्यासाठी.
• उदाहरणे: हार्ड डिस्क (Hard Disk), पेन ड्राइव्ह (Pen Drive), सीडी/डीव्हीडी (CD/DVD), मेमरी कार्ड (Memory Card).

1. आउटपुट युनिट (Output Unit):

• कार्य: प्रक्रिया केलेली माहिती (निकाल) वापरकर्त्याला दर्शवणे.
• उदाहरणे: मॉनिटर (Monitor/Screen), प्रिंटर (Printer), स्पीकर (Speaker), प्रोजेक्टर (Projector).
• मॉनिटर: दृश्याच्या स्वरूपात माहिती दर्शवतो.
• प्रिंटर: माहिती कागदावर छापतो.

ऑपरेटिंग सिस्टिम (Operating System - OS):

• कार्य: संगणक आणि त्यावर काम करणारी व्यक्ती यांच्यात सुसंवाद साधण्याचे काम करते.
• ऑपरेटिंग सिस्टिमशिवाय संगणकाचा वापर करता येत नाही.
• उदाहरणे: DOS (Disk Operating System), Windows, macOS, Linux, Android.

प्रोग्राम (Program):

• व्याख्या: संगणकाला दिलेल्या कमांड्स (आदेश) चा समूह.
• कार्य: विशिष्ट कार्य पूर्ण करण्यासाठी संगणकाला मार्गदर्शन करतो.

डेटा (Data) आणि इन्फॉर्मेशन (Information):

• डेटा: कच्च्या स्वरूपातील माहिती (उदा. अंक, अक्षरे, चिन्हे).
• इन्फॉर्मेशन: डेटावर प्रक्रिया केल्यानंतर मिळणारी अर्थपूर्ण माहिती.

संगणक प्रणाली मुख्यत्वे दोन घटकांनी बनलेली असते: हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअर. हे दोन्ही घटक एकमेकांशिवाय कार्य करू शकत नाहीत.

1. हार्डवेअर (Hardware):

• व्याख्या: संगणकामध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सर्व भौतिक भागांचा (इलेक्ट्रॉनिक आणि मेकॅनिकल पार्टस्) समावेश हार्डवेअरमध्ये होतो. हे भाग आपण स्पर्श करू शकतो आणि पाहू शकतो.
• उदाहरणे:
• इनपुट साधने: की-बोर्ड, माऊस, स्कॅनर.
• आउटपुट साधने: मॉनिटर, प्रिंटर, स्पीकर.
• प्रोसेसिंग साधने: CPU, मदरबोर्ड, RAM, ROM.
• साठवणुकीची साधने: हार्ड डिस्क, पेन ड्राइव्ह.
• वैशिष्ट्ये: हार्डवेअर हे संगणकाचे भौतिक स्वरूप आहे, जे सॉफ्टवेअरला कार्य करण्यासाठी एक व्यासपीठ (platform) प्रदान करते.

2. सॉफ्टवेअर (Software):

• व्याख्या: सॉफ्टवेअर म्हणजे संगणकाला दिलेले आदेश, सूचना आणि प्रोग्राम्सचा समूह. हे अमूर्त (intangible) असते, म्हणजे आपण त्याला स्पर्श करू शकत नाही.
• कार्य: हार्डवेअरला विशिष्ट कार्य कसे करावे हे सांगते.
• प्रकार:
• सिस्टिम सॉफ्टवेअर (System Software):
• संगणकाच्या मूलभूत कार्यांचे व्यवस्थापन करते.
• उदाहरणे: ऑपरेटिंग सिस्टिम (Windows, Linux), डिव्हाइस ड्राइव्हर्स (Device Drivers).
• अॅप्लिकेशन सॉफ्टवेअर (Application Software):
• विशिष्ट कार्ये पूर्ण करण्यासाठी वापरकर्त्याला मदत करते.
• उदाहरणे: वर्ड प्रोसेसर (MS Word), स्प्रेडशीट (MS Excel), प्रेझेंटेशन सॉफ्टवेअर (MS PowerPoint), वेब ब्राउझर (Internet Explorer, Chrome), गेम्स.

हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअरमधील फरक:

| वैशिष्ट्य | हार्डवेअर | सॉफ्टवेअर | |---|---|---| | स्वरूप | भौतिक, स्पर्श करता येण्याजोगा | अमूर्त, प्रोग्राम्सचा समूह | | कार्य | डेटावर प्रक्रिया करतो, माहिती साठवतो | हार्डवेअरला कार्य करण्यासाठी सूचना देतो | | उदाहरण | CPU, RAM, की-बोर्ड, माऊस | ऑपरेटिंग सिस्टिम, MS Word, गेम्स | | नुकसान | भौतिकरित्या खराब होऊ शकते | व्हायरस किंवा बग्समुळे खराब होऊ शकते | | बदल | दुरुस्त किंवा बदलता येते | अपडेट किंवा अपग्रेड करता येते |

एखादे कार्य करण्यासाठी हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअर दोन्ही आवश्यक असतात. उदाहरणार्थ, तुम्ही MS Word (सॉफ्टवेअर) मध्ये टाइप करता तेव्हा की-बोर्ड (हार्डवेअर) आणि मॉनिटर (हार्डवेअर) यांचा वापर होतो.

माहिती संप्रेषण तंत्रज्ञानात माहितीची निर्मिती, संपादन, विश्लेषण आणि सादरीकरण करण्यासाठी विविध अॅप्लिकेशन सॉफ्टवेअरचा वापर केला जातो. ही सॉफ्टवेअर वापरकर्त्यांना विशिष्ट कार्ये पूर्ण करण्यास मदत करतात.

1. मायक्रोसॉफ्ट वर्ड (Microsoft Word):

• उपयोग: मजकूर आधारित दस्तऐवज (documents) तयार करणे, संपादन करणे आणि स्वरूपित करणे.
• वैशिष्ट्ये:
• मजकूर टाइप करणे, कॉपी करणे, पेस्ट करणे.
• मजकुराची भाषा, आकार, अक्षर ठळक करणे (Bold), तिरके करणे (Italic), अधोरेखित करणे (Underline).
• चित्रे, तक्ते, आकृत्या समाविष्ट करणे.
• गणितीय समीकरणे (equations) टाइप करणे (Insert tab मधील Equation पर्याय).
• स्पेलिंग आणि व्याकरण तपासणे.

2. मायक्रोसॉफ्ट एक्सेल (Microsoft Excel):

• उपयोग: संख्यात्मक माहितीची हाताळणी, विश्लेषण आणि आलेख (graphs) तयार करणे.
• वैशिष्ट्ये:
• डेटा टेबल्स (tables) मध्ये व्यवस्थित मांडणे (रो आणि कॉलम).
• गणितीय सूत्रे (formulas) वापरून गणिते करणे (उदा. बेरीज, सरासरी, टक्केवारी).
• डेटा ड्रॅग अँड फिल (Drag and Fill) वापरून डेटा जलद भरणे.
• माहितीवर आधारित विविध प्रकारचे आलेख (बार ग्राफ, पाय चार्ट, लाइन ग्राफ) तयार करणे (Insert tab मधील Graph पर्याय).
• डेटा सॉर्टिंग (Sorting) आणि फिल्टरिंग (Filtering).
• डेटा एंट्री करताना घ्यायची काळजी:
• डेटा शक्यतो टेबल स्वरूपात ठेवावा.
• वेगवेगळ्या प्रकारच्या डेटासाठी वेगवेगळ्या सेल्स (cells) वापरा.
• डेटा भरताना नीटनेटका आणि एकाच फ्लोमध्ये असावा.
• अनावश्यक स्पेस (space) आणि स्पेशल कॅरेक्टर्स (special characters) वापरू नयेत.
• फॉर्म्युला वापरताना '==' हे चिन्ह अगोदर देणे आवश्यक आहे.
• फॉर्म्युला टाइप करताना त्यामध्ये स्पेस देऊ नये.

3. मायक्रोसॉफ्ट पॉवरपॉईंट (Microsoft PowerPoint):

• उपयोग: माहितीचे आकर्षक सादरीकरण (presentations) तयार करणे.
• वैशिष्ट्ये:
• स्लाइड्स (slides) तयार करणे.
• मजकूर, चित्रे, व्हिडिओ आणि ऑडिओ समाविष्ट करणे.
• डिझाइन टॅब (Design tab) वापरून स्लाइड्सना आकर्षक डिझाइन देणे.
• अॅनिमेशन्स (Animations) आणि ट्रान्झिशन्स (Transitions) वापरून सादरीकरण अधिक प्रभावी बनवणे.
• स्लाइड शो (Slide Show) द्वारे सादरीकरण करणे.

4. पोर्टेबल डॉक्युमेंट फॉरमॅट (Portable Document Format - PDF):

• उपयोग: फाइल्स पाहण्यासाठी, प्रिंट काढण्यासाठी आणि हाताळण्यासाठी वापरला जातो.
• वैशिष्ट्ये: मूळ दस्तऐवजाचे स्वरूप कायम ठेवते, कोणत्याही डिव्हाइसवर सारखेच दिसते.
• सॉफ्टवेअर: Acrobat Reader (PDF फाइल्स वाचण्यासाठी).

5. इंटरनेट एक्सप्लोरर (Internet Explorer) / वेब ब्राउझर (Web Browser):

• उपयोग: इंटरनेटवरील माहिती शोधणे आणि पाहणे.
• कार्य: वेब ब्राउझर हे एक प्रकारचे सर्च इंजिन नसून, ते इंटरनेटवरील माहितीच्या जाळ्यातून आवश्यक ती माहिती शोधण्यासाठी आणि प्रदर्शित करण्यासाठी मदत करते. (उदा. Google Chrome, Mozilla Firefox, Microsoft Edge).

टीप: ही सर्व साधने विज्ञानाचा अभ्यास करताना माहितीचे संकलन, विश्लेषण आणि सादरीकरण करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त आहेत.

माहिती संप्रेषण तंत्रज्ञानाने (ICT) विविध क्षेत्रांमध्ये रोजगाराच्या संधी निर्माण केल्या आहेत आणि विज्ञानाच्या प्रगतीत महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

संगणक क्षेत्रातील संधी:

1. सॉफ्टवेअर क्षेत्र (Software Field):

• हे सर्वात महत्त्वाचे आणि वेगाने वाढणारे क्षेत्र आहे.
• संधींचे प्रकार:
• अॅप्लिकेशन प्रोग्राम डेव्हलपमेंट (मोबाईल अॅप्स, डेस्कटॉप सॉफ्टवेअर).
• सॉफ्टवेअर पॅकेज डेव्हलपमेंट (विशिष्ट उद्योगांसाठी सॉफ्टवेअर).
• ऑपरेटिंग सिस्टिम आणि युटिलिटी डेव्हलपमेंट.
• स्पेशल पर्पज सायंटिफिक अॅप्लिकेशन (वैज्ञानिक संशोधनासाठी सॉफ्टवेअर).

1. हार्डवेअर क्षेत्र (Hardware Field):

• संगणक आणि त्याला पूरक उपकरणे (peripherals) तयार करणे, विकणे आणि दुरुस्त करणे.
• संधींचे प्रकार:
• हार्डवेअर डिझायनिंग (नवीन हार्डवेअरचे डिझाइन करणे).
• हार्डवेअर प्रोडक्शन (उत्पादन).
• हार्डवेअर जुळणी (असेंबलिंग) आणि टेस्टिंग.
• हार्डवेअर मेंटेनन्स, सर्व्हिसिंग व दुरुस्ती (संगणक आणि नेटवर्कची देखभाल).

1. प्रशिक्षण (Training):

• संगणक आणि सॉफ्टवेअर वापरण्याचे प्रशिक्षण देणारे क्षेत्र. यात कुशल प्रशिक्षकांची गरज असते.
• संधी: संगणक प्रशिक्षक, आयटी ट्रेनर.

1. मार्केटिंग (Marketing):

• संगणक आणि त्याला पूरक सामग्री (अॅक्सेसरीज) तयार करणाऱ्या व विक्री करणाऱ्या संस्थांमध्ये मार्केटिंग कौशल्ये असलेल्या व्यक्तींची गरज असते.
• संधी: सेल्स एक्झिक्युटिव्ह, मार्केटिंग मॅनेजर.

विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील ICT चे उपयोग:

ICT ने विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या अभ्यासात आणि संशोधनात क्रांती घडवून आणली आहे.

1. शास्त्रीय माहिती गोळा करणे आणि प्रसार करणे:

• इंटरनेट, ईमेल, न्यूजग्रुप्स, ब्लॉग्स, चॅट रूम्स, विकिपीडिया, व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंग यांसारख्या साधनांद्वारे वैज्ञानिक माहितीची देवाणघेवाण आणि प्रसार होतो.
• संशोधक एकमेकांशी सहज संवाद साधू शकतात आणि नवीनतम शोधांची माहिती मिळवू शकतात.

1. अंदाज वर्तवणे (Prediction):

• मोठ्या प्रमाणात माहितीचे संकलन करून त्यावर प्रक्रिया करून विविध क्षेत्रांमध्ये अंदाज वर्तवले जातात.
• उदाहरणे:
• हवामानशास्त्र (Weather Forecasting): उपग्रहांद्वारे मिळालेल्या डेटाचे विश्लेषण करून हवामानाचा अंदाज वर्तवणे.
• भूकंपशास्त्र (Seismology): भूगर्भातील हालचालींचा अभ्यास करून भूकंपाचा अंदाज लावणे.

1. निर्देशन (Demonstration):

• विज्ञानातील काही प्रयोग आणि संकल्पना, ज्या प्रत्यक्ष करणे कठीण किंवा धोकादायक असतात, त्या सिम्युलेशन (Simulation) आणि अॅनिमेशन (Animation) वापरून प्रभावीपणे दर्शवल्या जातात.
• उदाहरणे:
• चेतासंस्था (Nervous System) किंवा हृदय कसे कार्य करते हे अॅनिमेशनद्वारे स्पष्ट करणे.
• अणुबॉम्ब स्फोट किंवा ज्वालामुखीचा उद्रेक यांचे सिम्युलेशन दाखवणे.

1. संशोधन आणि विकास (Research and Development):

• वैज्ञानिक डेटाचे विश्लेषण, मॉडेलिंग आणि सिम्युलेशनसाठी संगणकांचा वापर होतो.
• नवीन औषधे, सामग्री आणि तंत्रज्ञान विकसित करण्यासाठी ICT आवश्यक आहे.

C-DAC (Centre for Development of Advanced Computing):

• संस्था: पुण्यातील एक सुप्रसिद्ध संगणक संशोधन संस्था.
• कार्य: संगणक क्षेत्रात संशोधनाचे कार्य करणारी भारतातील अग्रगण्य संस्था.
• महत्त्वाचे योगदान:
• भारताने भारतीय बनावटीचा पहिला सुपर कॉम्प्युटर 'परम' (PARAM) सी-डॅकच्या साहाय्याने बनवला.
• ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ विजय भटकर यांचे या 'परम' संगणकाच्या निर्मितीसाठी मोलाचे मार्गदर्शन लाभले.
• परम संगणकाची वैशिष्ट्ये: प्रति सेकंद एक अब्ज गणिते करू शकतो, अत्यंत वेगवान.
• उपयोग: अंतराळ संशोधन, भूगर्भातील हालचाली, तेलसाठे संशोधन, वैद्यकीय, हवामान, अभियांत्रिकी, लष्करी अशा अनेक क्षेत्रांसाठी उपयुक्त.
• ISCII (ईसकी) कोड: भारतीय भाषा लिहिण्यासाठी आवश्यक असलेल्या या कोडच्या निर्मितीतही सी-डॅकचा हातभार आहे.

निष्कर्ष: ICT हे केवळ एक साधन नसून, ते मानवी प्रगतीचे एक शक्तिशाली इंजिन आहे, जे विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या विकासाला गती देते आणि नवीन संधी निर्माण करते.