आपतती व्यवस्थापन

आपतती म्हणजे अचानक उद्भवलेली, मोठ्या प्रमाणावर जीवित व वित्तहानी करणारी घटना. आपततीमुळे समाजाचे मोठे नुकसान होते आणि सामान्य जनजीवन विस्कळीत होते. आपततीचे मुख्यत्वे दोन प्रकार आहेत:

१. नैसर्गिक आपतती (Natural Disasters)

• व्याख्या: निसर्गातील बदलांमुळे किंवा नैसर्गिक प्रक्रियांमुळे उद्भवणाऱ्या आपतती.
• उदाहरणे:
• भूकंप: भूगर्भातील हालचालींमुळे भूकवच अचानक कंप पावणे.
• त्सुनामी: समुद्राखालील भूकंप किंवा ज्वालामुखीमुळे निर्माण होणाऱ्या प्रचंड लाटा.
• महापूर: अतिवृष्टीमुळे नद्यांना येणारे पूर किंवा पाणी साचणे.
• वादळे: कमी दाबाचे पट्टे निर्माण होऊन वेगाने वारे वाहणे.
• दुष्काळ: पावसाचे प्रमाण कमी झाल्यामुळे पाण्याची तीव्र टंचाई निर्माण होणे.
• ज्वालामुखीचा उद्रेक: भूगर्भातील तप्त लाव्हा, राख आणि वायू बाहेर पडणे.
• वीज कोसळणे: ढगांमधील विद्युत भाराच्या घर्षणामुळे वीज निर्माण होऊन जमिनीवर कोसळणे.
• दरड कोसळणे/भूसखलन: डोंगर उतारावरील माती, दगड खाली घसरणे.

२. मानवनिर्मित आपतती (Man-made Disasters)

• व्याख्या: मानवी चुका, निष्काळजीपणा किंवा हेतुपुरस्सर कृतींमुळे उद्भवणाऱ्या आपतती.
• उदाहरणे:
• आग: शॉर्ट सर्किट, गॅस गळती, मानवी निष्काळजीपणा यामुळे लागणारी आग.
• औद्योगिक अपघात: कारखान्यांमधील वायू गळती, स्फोट.
• बॉम्बस्फोट: दहशतवादी कारवाया.
• दंगल: समाजात अशांतता निर्माण होऊन होणारी हिंसा.
• वाहतूक अपघात: रस्ते, रेल्वे, विमान किंवा जलमार्गावरील अपघात.
• युद्ध: दोन किंवा अधिक राष्ट्रांमध्ये होणारा संघर्ष.
• रासायनिक गळती: रासायनिक कारखान्यांमधून विषारी वायू किंवा रसायने बाहेर पडणे.

आपततीचे परिणाम

• जीवितहानी: मोठ्या प्रमाणावर लोकांचा मृत्यू.
• वित्तहानी: मालमत्तेचे, घरांचे, शेतीचे, पायाभूत सुविधांचे नुकसान.
• पर्यावरणावर परिणाम: जंगलतोड, प्रदूषण, नैसर्गिक अधिवासाचा नाश.
• सामाजिक परिणाम: विस्थापन, मानसिक आघात, सामाजिक ताणतणाव.
• आर्थिक परिणाम: विकासाला खीळ, बेरोजगारी वाढणे.

आग ही एक गंभीर आपतती आहे, जी नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित कारणांमुळे लागू शकते. आगीचे वर्गीकरण ज्वलनशील पदार्थांच्या प्रकारानुसार केले जाते, ज्यामुळे तिला विझवण्यासाठी योग्य पद्धत निवडता येते.

आगीचे प्रकार (Types of Fire)

आगीचे मुख्यत्वे ५ प्रकार आहेत, जे ज्वलनशील पदार्थांवर आधारित आहेत:

• १. 'अ' वर्गीय आग (घनरूप पदार्थ):
• ज्वलनशील पदार्थ: लाकूड, कपडे, कोळसा, कागद, रबर, प्लास्टिक इत्यादी.
• विझवण्याची पद्धत: थंडावा निर्माण करून (पाण्याचा वापर).
• कार्यपद्धती: पाणी आगीवर मारल्यास उष्णता कमी होते आणि ज्वलन थांबते.

• २. 'ब' वर्गीय आग (द्रवरूप पदार्थ):
• ज्वलनशील पदार्थ: पेट्रोल, डिझेल, तेल, वार्निश, द्रावके, स्वयंपाकाचे तेल, रंग इत्यादी.
• वैशिष्ट्य: हे पदार्थ पाण्यापेक्षा हलके असल्याने पाण्याने विझवल्यास आग पसरू शकते.
• विझवण्याची पद्धत: फेस येणाऱ्या अग्निशामकांचा वापर (Foam Extinguisher).
• कार्यपद्धती: फेस ज्वलनशील द्रवावर पांघरूण घालतो, ज्यामुळे ऑक्सिजनचा पुरवठा खंडित होतो आणि आग विझते.

• ३. 'क' वर्गीय आग (वायुरूप पदार्थ):
• ज्वलनशील पदार्थ: ॲसिटीलीन, घरगुती गॅस (LPG), प्रोपेन, मिथेन इत्यादी.
• विझवण्याची पद्धत: गॅसचा पुरवठा खंडित करणे आणि कार्बन डायऑक्साइड (CO2) अग्निशामक वापरणे.
• कार्यपद्धती: गॅसचा स्त्रोत बंद केल्याने इंधनाचा पुरवठा थांबतो. CO2 ऑक्सिजनला विस्थापित करतो.

• ४. 'ड' वर्गीय आग (रासायनिक/धातू पदार्थ):
• ज्वलनशील पदार्थ: पोटॅशिअम, सोडियम, कॅल्शिअम (सामान्य तापमानात पाण्याशी क्रिया करणारे), मॅग्नेशिअम, ॲल्युमिनिअम, झिंक (उच्च तापमानात पाण्याशी क्रिया करणारे).
• वैशिष्ट्य: हे धातू पाण्याशी क्रिया केल्यास भडका उडवतात किंवा हायड्रोजन वायू तयार करतात, जो ज्वलनशील असतो.
• विझवण्याची पद्धत: विशेष प्रकारचे रासायनिक अग्निशामक (Dry Powder Extinguisher) किंवा वाळूचा वापर.
• कार्यपद्धती: हे अग्निशामक धातूंना ऑक्सिजनपासून वेगळे करतात आणि रासायनिक क्रिया थांबवतात.

• ५. 'इ' वर्गीय आग (इलेक्ट्रिकल):
• ज्वलनशील पदार्थ: इलेक्ट्रिकल उपकरणे, फिटिंग्ज, वायरिंग इत्यादी.
• वैशिष्ट्य: पाण्याने विझवल्यास विजेचा धक्का लागण्याचा धोका असतो.
• विझवण्याची पद्धत: कार्बन डायऑक्साइड (CO2) अग्निशामक किंवा ड्राय केमिकल पावडर.
• कार्यपद्धती: CO2 ऑक्सिजनला विस्थापित करतो आणि आग विझवतो. तो विद्युतवाहक नसल्याने सुरक्षित असतो.

आग विझवण्याच्या सामान्य पद्धती (Methods of Fire Extinguishing)

आग विझवण्यासाठी 'आगीचा त्रिकोण' (Fire Triangle) समजून घेणे महत्त्वाचे आहे, ज्यात उष्णता, इंधन आणि ऑक्सिजन हे तीन घटक असतात. यापैकी कोणताही एक घटक काढून टाकल्यास आग विझते.

• १. थंड करणे (Cooling):
• तत्त्व: उष्णता काढून टाकणे.
• पद्धत: पाण्याचा वापर करणे. पाणी आगीवर किंवा आगीच्या आजूबाजूस मारल्याने तापमान कमी होते आणि ज्वलन थांबते. 'अ' वर्गीय आगीसाठी प्रभावी.

• २. आगीची कोंडी करणे (Smothering):
• तत्त्व: ऑक्सिजनचा पुरवठा खंडित करणे.
• पद्धत: आगीवर वाळू, माती, फेस किंवा जाडसर पांघरूण (उदा. ब्लँकेट) टाकणे. यामुळे ऑक्सिजनचा संपर्क तुटतो आणि आग विझते. 'ब' आणि 'इ' वर्गीय आगीसाठी उपयुक्त.

• ३. ज्वलनशील पदार्थ हलवणे (Starvation):
• तत्त्व: इंधन काढून टाकणे.
• पद्धत: आगीच्या जवळचे ज्वलनशील पदार्थ बाजूला करणे. उदा. लाकडी सामान, फर्निचर आगीपासून दूर करणे. यामुळे आगीला पुढे पसरण्यासाठी इंधन मिळत नाही.
• स्ट्रिरप पंप: नुकतीच लागलेली आग विझवण्यासाठी स्ट्रिरप पंप हे उत्तम साधन आहे. त्यातून पाण्याचा मारा करून आग विझवता येते.

आग लागल्यास घ्यावयाची काळजी व सुरक्षात्मक उपाय

• गॅसचा रेग्युलेटर वापरात नसेल तेव्हा, रात्री झोपताना व बाहेरगावी जाताना बंद करण्याची दक्षता घ्यावी.
• घराबाहेर पडताना विजेवर चालणारी उपकरणे बंद ठेवा.
• 'आग-आग' असे जोराने ओरडून इतरांना सावध करा व मदतीसाठी बोलवा.
• अग्निशामक दलाला तातकाळ फोन करून बोलावून घ्या (दूरध्वनी क्रमांक: 101).
• अग्निशमन टाक्या कशा वापरायच्या याची माहिती घ्या.
• प्रथम उपचार: रुग्णाला आरामदायक वाटेल अशा रीतीने बसवा किंवा झोपवून ठेवा व तातकाळ डॉक्टरांची मदत घ्या.

दरड कोसळणे किंवा भूसखलन म्हणजे डोंगर उतारावरील माती, दगड आणि खडक गुरुत्वाकर्षणामुळे खाली घसरणे. ही एक नैसर्गिक आपतती असून, विशेषतः डोंगराळ आणि घाटमाथ्याच्या प्रदेशात ती जास्त प्रमाणात घडते.

दरड कोसळणे म्हणजे काय?

• कठीण पाषाणात नैसर्गिकरीत्या अस्तित्वात असलेल्या भेगा व फटी मोठ्या खडकांचे तुकडे होण्यास कारणीभूत ठरतात.
• विशेषतः अतिवृष्टीच्या काळात खडकातील भेगा-फटींमध्ये पाणी शिरते, ज्यामुळे खडकांची झीज होते आणि त्यांचे वजन वाढते.
• अशा प्रकारचे खडक उतारी प्रदेशात घसरत जाऊन खालील बाजूस स्थिरावतात, यालाच दरड कोसळणे म्हणतात.

दरड कोसळण्याची कारणे

दरड कोसळण्यामागे अनेक नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित कारणे आहेत:

• १. नैसर्गिक आपतती:
• भूकंप, त्सुनामी, अतिवृष्टी, वादळे, महापूर यांसारख्या मोठ्या नैसर्गिक आपततीनंतर दरडी कोसळण्याचे प्रकार घडतात. भूकंपाने जमिनीला तडे जातात, तर अतिवृष्टीमुळे माती आणि खडक कमकुवत होतात.

• २. बेसुमार वृक्षतोड:
• डोंगराळ भागातील बेसुमार वृक्षतोडीमुळे जमिनीची धूप होते. झाडांची मुळे मातीला धरून ठेवतात. वृक्षतोड झाल्याने माती सैल होते आणि ती सहजपणे घसरते.

• ३. मानवी हस्तक्षेप:
• डोंगराळ/घाटात रस्ते बांधण्यासाठी किंवा इतर बांधकामांसाठी खोदकाम केल्याने डोंगर कमकुवत होतात.
• डोंगराच्या कडेचे दगड/खडक सैल होऊन कोसळतात.
• खनिकर्म (Mining) आणि उत्खनन (Excavation) यामुळेही डोंगर अस्थिर होतात.

दरड कोसळण्याचे परिणाम

दरड कोसळल्याने मोठ्या प्रमाणावर जीवित व वित्तहानी होते आणि पर्यावरणावरही गंभीर परिणाम होतात:

• १. नद्यांवर परिणाम:
• नद्यांना अचानक पूर येतात आणि नद्यांचे मार्ग बदलतात.
• धबधब्यांचे स्थानांतरण होते आणि कृत्रिम जलाशय निर्माण होतात.

• २. जीवित व वित्तहानी:
• दरड कोसळल्याने पायथ्यालगतचे वृक्ष उन्मळून पडतात.
• उतारावर झालेली बांधकामे कोसळून पडतात.
• हे सर्व दगड-मातीचे ढिगारे, वृक्ष खाली सपाट क्षेत्रात पडतात, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणात जीवित व वित्त हानी होते.

• ३. वाहतूक विस्कळीत:
• वाहतुकीच्या रस्त्यांवर किंवा लोहमार्गावर दरड कोसळल्यास वाहतूक विस्कळीत होते.
• अनेक तास किंवा दिवस रस्ते बंद राहतात, ज्यामुळे जनजीवन ठप्प होते.

• ४. पर्यावरणावर परिणाम:
• भूस्खलन होताना त्यावरील वनस्पती जीवन नष्ट होते.
• जमिनीची धूप वाढते आणि जमिनीची सुपीकता कमी होते.
• पर्यावरणाचा समतोल बिघडतो.

• ५. सामाजिक परिणाम:
• लोकांना आपले घरदार सोडून स्थलांतर करावे लागते.
• मानसिक आघात आणि आर्थिक अडचणींना सामोरे जावे लागते.

आपतती व्यवस्थापन म्हणजे आपततीचा धोका कमी करण्यासाठी, आपततीला सामोरे जाण्यासाठी आणि आपततीनंतरच्या परिणामांवर मात करण्यासाठी करावयाचे नियोजन आणि उपाययोजना. यामध्ये आपततीपूर्वी, आपततीदरम्यान आणि आपततीनंतरच्या कृतींचा समावेश असतो.

आपतती व्यवस्थापनाचे टप्पे

1. प्रतिबंध (Prevention): आपततीचा धोका कमी करणे (उदा. पूरनियंत्रण, वृक्षारोपण).
2. तयारी (Preparedness): आपततीला सामोरे जाण्यासाठी नियोजन करणे (उदा. आपतती आराखडा, रंगीत तालीम).
3. प्रतिसाद (Response): आपततीदरम्यान तातडीने मदत कार्य करणे (उदा. शोध व बचाव कार्य, प्रथमोपचार).
4. पुनर्प्राप्ती (Recovery): आपततीनंतर जनजीवन पूर्वपदावर आणणे (उदा. पुनर्वसन, पुनर्बांधणी).

शाळा आपतती निवारण - नियोजन आराखडा

शाळेतील आपतती निवारणासंदर्भात नियोजन आराखडा तयार करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यामुळे आपतती प्रसंगी मदत कार्य पोहोचण्यास मदत होते आणि विद्यार्थ्यांची व कर्मचाऱ्यांची सुरक्षितता सुनिश्चित होते. या आराखड्यात खालील गोष्टींची नोंद असणे आवश्यक आहे:

• १. शाळेची प्राथमिक माहिती:
• शाळेचे पूर्ण नाव, पत्ता.
• मुख्याध्यापकाचे पूर्ण नाव, निवासाचा पत्ता, संपर्क क्रमांक.
• शाळा संस्थापक व व्यवस्थापकांचे नावे व संपर्क क्रमांक.
• एकूण कर्मचारी संख्या.

• २. शाळा आपतती व्यवस्थापन समिती:
• या समितीत विविध उपसमित्या असाव्यात, ज्यात प्रत्येकी २-३ सदस्य असतील.
• उपसमित्या: अग्निशामक, जागरूकता, सूचना, वाहतूक व्यवस्थापन, सुरक्षा, प्रसारमाध्यम समिती.

• ३. इमारतीची विस्तृत माहिती:
• एकूण खोल्यांची संख्या, वर्गांची संख्या, इयत्ता.
• छताच्या बांधकामाचे स्वरूप (लाकडी/पत्रा/सिमेंट).
• इमारतीचे वय, वर्ष.

• ४. शाळेच्या मैदानाविषयी माहिती:
• शालेय परिसरात असणारे मोकळे मैदानाचा प्रकार (खो-खो, कबड्डी, प्रार्थना व इतर).
• मैदानाचे मुख्य रस्त्यापासूनचे अंतर.

• ५. शाळेची दिनचर्या:
• शाळा भरण्याची, दीर्घ व लघु सुट्टीची व शाळा सुटण्याची वेळ.
• शाळेत दिवसभरात राबवले जाणारे विविध उपक्रम.

• ६. शाळेतील संभाव्य धोके:
• संभाव्य धोक्याचे नाव व स्वरूप (साधे, मध्यम व तीव्र).
• पूर्वी झालेले नुकसान.
• सध्या केलेली उपाययोजना.

• ७. शाळेचा आपतती व्यवस्थापन नकाशा:
• शाळेच्या सर्व इमारती, त्यांची रचना, मैदाने, प्रवेशद्वार, शाळेतील संभाव्य धोक्यांच्या जागा, आपतती प्रसंगी सुरक्षित जागा, जवळचा रस्ता या सर्व बाबी त्यात दाखवणे आवश्यक आहे.
• हा नकाशा शाळेच्या प्रवेशद्वाराजवळ स्पष्टपणे लावण्यात यावा.

शाळेची रंगीत तालीम (Mock Drill)

• शाळेतील संभाव्य धोके व आपततींना अनुसरून ठराविक कालावधीनंतर (उदा. दरमहा) रंगीत तालीम (Mock Drill) घ्यावी.
• यावेळी उपस्थित विद्यार्थी संख्या, दिनांक, वेळ आणि आढळलेल्या कमतरता याची नोंद घ्यावी.
• उद्दिष्ट: विद्यार्थ्यांना आणि कर्मचाऱ्यांना आपतती प्रसंगी काय करावे याची सवय लावणे, भीती कमी करणे आणि योग्य प्रतिसाद देण्यास सक्षम करणे.

आपतती व्यवस्थापनामध्ये विविध राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय संस्था महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. या संस्था आपततीचा अभ्यास करणे, प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे, मदत कार्य करणे आणि जनजागृती करणे ही कार्ये करतात.

प्रमुख संस्था आणि त्यांची कार्ये

• १. राष्ट्रीय भूकंपशास्त्र संस्था (National Centre of Seismology - NCS):
• कार्यक्षेत्र: केंद्र शासनाच्या भू-विज्ञान मंत्रालयाअंतर्गत कार्यरत.
• मुख्य कार्य: भूकंप आणि विविध आपततीसंदर्भात संशोधन करणे.
• उद्दिष्ट: भूकंपाचे निरीक्षण करणे, डेटा गोळा करणे आणि भूकंपाच्या धोक्याचे मूल्यांकन करणे.

• २. इंडियन माउंटनियरिंग इन्स्टिट्यूट (Indian Mountaineering Institute):
• कार्यक्षेत्र: भूस्खलनाच्या संभाव्य परिणामांचा सुनियोजित अंदाज घेण्यासाठी भारत सरकारने या संस्थेसोबत कार्यक्रम सुरू केला आहे.
• मुख्य कार्य: डोंगराळ भागातील भूस्खलन आणि इतर आपततींचा अभ्यास करणे, पर्वतारोहण आणि बचाव कार्यासाठी प्रशिक्षण देणे.

• ३. इंटरनॅशनल सेंटर फॉर इंटिग्रेटेड माउंटन डेव्हलपमेंट (International Centre for Integrated Mountain Development - ICIMOD):
• कार्यक्षेत्र: हिमालयीन प्रदेशातील भूस्खलन आणि पर्यावरणाशी संबंधित समस्यांवर काम करणारी आंतरराष्ट्रीय संस्था.
• मुख्य कार्य: पर्वतीय प्रदेशातील आपतती व्यवस्थापनासाठी संशोधन, धोरण विकास आणि क्षमता बांधणी करणे.

• ४. इन्स्टिट्यूट ऑफ जिऑलॉजी (Institute of Geology) व वर्ल्ड जिऑलॉजिकल कोरम (World Geological Forum):
• कार्यक्षेत्र: भूगर्भशास्त्र आणि जागतिक भूगर्भीय घडामोडींशी संबंधित संस्था.
• मुख्य कार्य: भूस्खलन, भूकंप यांसारख्या भूगर्भीय आपततींचा अभ्यास करणे आणि त्यांच्या प्रतिबंधासाठी मदत करणे.

• ५. राष्ट्रीय आपतती प्रतिसाद दल (National Disaster Response Force - NDRF):
• कार्यक्षेत्र: भारत सरकारचे विशेष प्रशिक्षित दल.
• मुख्य कार्य: आपतती प्रसंगी शोध व बचाव कार्य करणे, वैद्यकीय मदत पुरवणे आणि आपततीग्रस्त भागातून लोकांना सुरक्षित स्थळी हलवणे.

• ६. राज्य आपतती प्रतिसाद दल (State Disaster Response Force - SDRF):
• कार्यक्षेत्र: राज्यांच्या स्तरावर कार्यरत.
• मुख्य कार्य: NDRF प्रमाणेच राज्याच्या हद्दीत आपतती प्रतिसाद कार्य करणे.

• ७. नागरी संरक्षण दल (Civil Defence):
• कार्यक्षेत्र: स्थानिक पातळीवर आपतती व्यवस्थापनात मदत करणे.
• मुख्य कार्य: आपतती प्रसंगी लोकांना सुरक्षित स्थळी हलवणे, प्रथमोपचार देणे आणि प्रशासनाला मदत करणे.

• ८. स्वयंसेवी संस्था (NGOs):
• कार्यक्षेत्र: अनेक स्वयंसेवी संस्था आपतती व्यवस्थापनात सक्रिय असतात.
• मुख्य कार्य: मदत सामग्री पुरवणे, पुनर्वसन कार्य करणे, जनजागृती करणे आणि मानसिक आधार देणे.

आपतती कोणत्याही क्षणी येऊ शकते, त्यामुळे त्यासाठी तयार असणे महत्त्वाचे आहे. आपतती प्रसंगी स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्यासाठी काही मूलभूत काळजी आणि सुरक्षात्मक उपाय करणे आवश्यक आहे.

सामान्य सुरक्षात्मक उपाय

• शांत राहा: घाबरल्यास योग्य निर्णय घेता येत नाहीत. शांत राहून परिस्थितीचे आकलन करा.
• इतरांना सावध करा: 'आग-आग' किंवा 'भूकंप-भूकंप' असे मोठ्याने ओरडून इतरांना धोक्याची सूचना द्या.
• मदतीसाठी संपर्क साधा: पोलीस (100), अग्निशामक दल (101), रुग्णवाहिका (102) यांसारख्या आपत्कालीन सेवांना तातडीने फोन करा.
• सुरक्षित स्थळी जा: आपततीनुसार सुरक्षित स्थळी जाण्याचा प्रयत्न करा.
• आग लागल्यास: शक्य असल्यास इमारतीतून बाहेर पडा. धुरापासून वाचण्यासाठी जमिनीलगत राहा.
• भूकंप झाल्यास: मजबूत टेबल किंवा पलंगाखाली आश्रय घ्या. काचेच्या वस्तू, खिडक्यांपासून दूर राहा. लिफ्टचा वापर करू नका.
• पूर आल्यास: उंच आणि सुरक्षित ठिकाणी जा. विद्युत प्रवाहापासून दूर राहा.
• विद्युत उपकरणे बंद करा: घराबाहेर पडताना किंवा आपतती आल्यास विजेवर चालणारी उपकरणे बंद करा आणि मुख्य स्विच बंद करा.
• गॅस रेग्युलेटर बंद करा: गॅस गळतीचा धोका टाळण्यासाठी गॅस रेग्युलेटर बंद करा.
• अफवांवर विश्वास ठेवू नका: अधिकृत माहितीवरच विश्वास ठेवा आणि अफवा पसरवू नका.
• प्रथमोपचार: जखमींना शक्य असल्यास प्रथमोपचार द्या आणि वैद्यकीय मदतीची व्यवस्था करा.

भूकंप आपततीच्या प्रसंगी काय करावे व काय करू नये

| काय करावे (Do's) | काय करू नये (Don'ts) | |---|---| | शांत राहा आणि घाबरू नका. | घाबरून इकडे तिकडे धावू नका. | | मजबूत टेबल, पलंग किंवा इतर फर्निचरखाली आश्रय घ्या. | लिफ्टचा वापर करू नका. (वीज जाण्याची शक्यता असते) | | भिंतीच्या कोपऱ्यात किंवा आतल्या बाजूच्या भिंतीजवळ उभे राहा. | खिडक्या, आरसे, काचेच्या वस्तू आणि पडणाऱ्या वस्तूंपासून दूर राहा. | | डोके आणि मान हाताने झाका. | मोठ्या इमारतींच्या बाहेर किंवा झाडांखाली उभे राहू नका. | | इमारतीबाहेर असल्यास, मोकळ्या जागेत जा. | पडणाऱ्या विद्युत तारा किंवा खांबांना स्पर्श करू नका. | | वाहन चालवत असल्यास, वाहन सुरक्षित ठिकाणी थांबवा. | समुद्रकिनारी किंवा नदीकिनारी जाऊ नका. (त्सुनामीचा धोका) | | विद्युत पुरवठा आणि गॅस पुरवठा बंद करा. | अफवा पसरवू नका. |

भूकंपरोधक इमारतींची वैशिष्ट्ये

भूकंपरोधक इमारतींची रचना भूकंपाचे धक्के सहन करण्यासाठी आणि जीवित व वित्तहानी कमी करण्यासाठी केली जाते. त्यांची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• १. लवचिक पाया (Flexible Foundation):
• इमारतीचा पाया बाकीच्या भूभागापासून वेगळा केलेला असतो. यामुळे भूकंपाचे धक्के थेट इमारतीपर्यंत पोहोचत नाहीत.
• याला बेस आयसोलेशन (Base Isolation) असे म्हणतात.

• २. मजबूत आणि लवचिक बांधकाम साहित्य:
• उच्च दर्जाचे स्टील, प्रबलित सिमेंट काँक्रीट (RCC) आणि इतर लवचिक बांधकाम साहित्याचा वापर केला जातो.
• हे साहित्य भूकंपाच्या धक्क्यांमुळे होणारे कंपन सहन करू शकते.

• ३. योग्य डिझाइन आणि रचना:
• इमारतीची रचना सममिती (Symmetry) आणि एकसमान वजन वितरणासह केली जाते.
• भिंती आणि स्तंभांची संख्या आणि त्यांची मांडणी भूकंपाचे धक्के शोषून घेण्यास मदत करते.

• ४. शॉक ॲबसॉर्बर्स (Shock Absorbers):
• इमारतीमध्ये विशेष शॉक ॲबसॉर्बर्स (उदा. रबर किंवा स्प्रिंग) बसवलेले असतात, जे भूकंपाच्या धक्क्यांची ऊर्जा शोषून घेतात.

• ५. मजबूत जोडणी (Strong Connections):
• इमारतीचे विविध भाग (उदा. छत, भिंती, खांब) एकमेकांशी मजबूतपणे जोडलेले असतात, ज्यामुळे ते भूकंपाच्या वेळी वेगळे होत नाहीत.

• ६. कमी उंची आणि रुंद पाया:
• भूकंपप्रवण क्षेत्रात उंच इमारती टाळल्या जातात किंवा त्यांची रचना विशेष पद्धतीने केली जाते. रुंद पाया इमारतीला अधिक स्थिरता देतो.

धरण आणि भूकंप यांचा संबंध

• काही तज्ञांच्या मते, मोठ्या धरणांमुळे भूकंपाची शक्यता वाढू शकते. याला रिझर्व्होअर इंड्यूस्ड सिस्मिसिटी (Reservoir Induced Seismicity - RIS) असे म्हणतात.
• कारण: धरणांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर पाणी साठवल्याने जमिनीवर प्रचंड दाब येतो. हे पाणी भूगर्भातील भेगांमध्ये शिरून खडकांमध्ये तणाव निर्माण करते आणि भूगर्भातील हालचालींना चालना देऊ शकते.
• उदाहरण: कोयना धरण क्षेत्रात वारंवार येणारे भूकंप हे RIS चे एक उदाहरण मानले जाते.
• निष्कर्ष: धरण आणि भूकंप यांचा थेट संबंध नेहमीच सिद्ध होत नसला तरी, काही विशिष्ट भूगर्भीय परिस्थितीत मोठ्या धरणांमुळे भूकंपाची शक्यता वाढू शकते.