सूट व कमिशन
हा धडा विद्यार्थ्यांना सूट (Discount), कमिशन (Commission) आणि रिबेट (Rebate) या व्यावसायिक संकल्पनांची ओळख करून देतो. छापील किंमत, विक्री किंमत, सूटची टक्केवारी, कमिशनची गणना आणि रिबेटचे महत्त्व यांसारख्या महत्त्वाच्या संकल्पना स्पष्ट केल्या आहेत. दैनंदिन जीवनातील खरेदी-विक्री व्यवहारांमध्ये या संकल्पना कशा लागू होतात, हे उदाहरणांसह समजावून सांगितले आहे. हा धडा विद्यार्थ्यांना आर्थिक व्यवहार समजून घेण्यासाठी आणि गणिताचा व्यावहारिक उपयोग करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.
सूट (Discount)
सूट म्हणजे छापील किमतीवर दिली जाणारी कपात. ग्राहक आकर्षित करण्यासाठी दुकानदार सूट देतात. सूट नेहमी छापील किमतीवर दिली जाते.
- छापील किंमत (Marked Price - MP): वस्तूवर छापलेली किंमत.
- विक्री किंमत (Selling Price - SP): वस्तू ज्या किमतीला विकली जाते ती किंमत.
- सूट (Discount - D): छापील किमतीतून कमी केलेली रक्कम.
महत्त्वाची सूत्रे
सूट = छापील किंमत - विक्री किंमतविक्री किंमत = छापील किंमत - सूटसूट टक्केवारी = (सूट / छापील किंमत) × 100सूट = (छापील किंमत × सूट टक्केवारी) / 100
सूट काढण्याच्या पद्धती
- रकमेच्या स्वरूपात सूट: जेव्हा सूट थेट रकमेत दिलेली असते.
- उदा. ₹500 च्या वस्तूवर ₹50 सूट.
- टक्केवारीच्या स्वरूपात सूट: जेव्हा सूट शेकडेवारीत दिलेली असते.
- उदा. ₹500 च्या वस्तूवर 10% सूट. येथे सूट =
(500 × 10) / 100 = ₹50.
नफा आणि सूट यांचा संबंध
दुकानदाराला सूट दिल्यानंतरही नफा होऊ शकतो. नफा हा नेहमी खरेदी किमतीवर काढला जातो, तर सूट ही छापील किमतीवर दिली जाते.
नफा = विक्री किंमत - खरेदी किंमतनफा टक्केवारी = (नफा / खरेदी किंमत) × 100
उदाहरण: एका वस्तूची खरेदी किंमत ₹100 आहे. दुकानदाराने ती 30% वाढवून ₹130 छापील किंमत ठेवली. त्यावर 20% सूट दिली. विक्री किंमत कशी काढाल?
- छापील किंमत = ₹130
- सूट = 20%
(130 × 20) / 100 = ₹26 - विक्री किंमत =
130 - 26 = ₹104 - नफा =
104 - 100 = ₹4(म्हणजे 4% नफा)
सूट = छापील किंमत - विक्री किंमत सूट % = (सूट / छापील किंमत) × 100
सूट नेहमी छापील किमतीवर (Marked Price) दिली जाते. नफा किंवा तोटा हा नेहमी खरेदी किमतीवर (Cost Price) काढला जातो.
सूट काढताना कधीही विक्री किंमत किंवा खरेदी किंमत वापरू नका. सूट फक्त छापील किमतीवरच काढली जाते.
कमिशन (Commission)
कमिशन म्हणजे एखाद्या व्यक्तीने केलेल्या कामाबद्दल किंवा केलेल्या विक्रीबद्दल मिळणारा मोबदला. जी व्यक्ती कमिशनवर काम करते तिला 'कमिशन एजंट', 'दलाल' किंवा 'अडत्या' म्हणतात.
कमिशनचे प्रकार
- विक्रीवरील कमिशन: वस्तू किंवा सेवा विकल्याबद्दल मिळणारे कमिशन. हे सहसा विक्री किमतीच्या टक्केवारीत असते.
- उदा. पुस्तके, कपडे, मोबाइल इत्यादी वस्तू विकणारे एजंट.
- दलाली (Brokerage): जमीन, घरे, गुरेढोरे यांसारख्या मोठ्या वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीत मध्यस्थ म्हणून काम केल्याबद्दल मिळणारा मोबदला. दलाल खरेदीदार आणि विक्रेता दोघांकडूनही दलाली घेऊ शकतो.
- अडत (Commission for agricultural produce): धान्य, भाजीपाला, फळे-फुले यांसारख्या शेतमालाची विक्री करणाऱ्या मध्यस्थाला मिळणारा मोबदला. अडत्या हा सहसा शेतकऱ्याकडून अडत घेतो.
कमिशन काढण्याचे सूत्र
कमिशन = (विक्री किंमत × कमिशनचा दर) / 100
कमिशन एजंटचे कार्य
- उत्पादक आणि ग्राहक यांना जोडणे: अनेकदा कंपन्यांना आपला माल स्वतः विकणे शक्य नसते, त्यामुळे ते एजंट नेमतात.
- खरेदीदार आणि विक्रेता यांना एकत्र आणणे: विशेषतः भूखंड किंवा घरांच्या व्यवहारात दलाल महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
- शेतमालाची विक्री: अडत्या शेतकऱ्याचा माल बाजारात विकून देतो.
उदा. (दलाली): ₹2,50,000 किमतीचा भूखंड विकला. दलालाने दोघांकडून प्रत्येकी 2% दलाली घेतली. एकूण दलाली किती?
- एका बाजूची दलाली =
2,50,000 × (2/100) = ₹5,000 - एकूण दलाली =
₹5,000 (विक्रेत्याकडून) + ₹5,000 (खरेदीदाराकडून) = ₹10,000
उदा. (अडत): 10 क्विंटल गहू ₹4050 प्रति क्विंटल दराने विकला. अडत्याला 1% अडत दिली. शेतकऱ्याला किती रक्कम मिळाली?
- गव्हाची एकूण विक्री किंमत =
10 × 4050 = ₹40,500 - अडत =
40,500 × (1/100) = ₹405 - शेतकऱ्याला मिळालेली रक्कम =
40,500 - 405 = ₹40,095
कमिशन = (विक्री किंमत × कमिशनचा दर) / 100
कमिशन एजंट, दलाल, अडत्या हे सर्व मध्यस्थ असतात. त्यांना त्यांच्या सेवेबद्दल मिळणारा मोबदला म्हणजे कमिशन.
रिबेट (Rebate)
रिबेट म्हणजे एक प्रकारची सूटच, परंतु ती विशिष्ट अटींनुसार मान्यताप्राप्त संस्था किंवा शासनाकडून दिली जाते. ही सूट सहसा ग्राहकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी किंवा विशिष्ट उत्पादनांना चालना देण्यासाठी दिली जाते.
रिबेटची वैशिष्ट्ये
- शासकीय किंवा संस्थात्मक: रिबेट हे सरकार किंवा विशिष्ट संस्था (उदा. खादी ग्रामोद्योग भांडार, हातमाग मंडळ) देतात.
- विशिष्ट अटी: हे रिबेट विशिष्ट प्रसंगांसाठी (उदा. गांधी जयंती), विशिष्ट उत्पादनांसाठी (उदा. खादीचे कापड) किंवा विशिष्ट उत्पन्न गटातील लोकांसाठी (उदा. आयकर रिबेट) असते.
- भरपाई: दुकानदाराला छापील किमतीपेक्षा जेवढी रक्कम कमी मिळते, त्याची भरपाई शासन किंवा ती संस्था करते.
रिबेटची उदाहरणे
- खादी व ग्रामोद्योग उत्पादनांवर रिबेट: गांधी जयंतीसारख्या प्रसंगी खादीच्या कपड्यांवर दिली जाणारी सूट.
- हातमाग व हस्तकला वस्तूंवर रिबेट: हस्तकला उद्योगाला प्रोत्साहन देण्यासाठी दिली जाणारी सूट.
- आयकर रिबेट: ठराविक मर्यादेपर्यंत उत्पन्न असलेल्या व्यक्तींना आयकरामध्ये मिळणारी सूट.
रिबेट काढण्याचे सूत्र
रिबेट = (एकूण खरेदी किंमत × रिबेटचा दर) / 100ग्राहकाने द्यायची रक्कम = एकूण खरेदी किंमत - रिबेट
उदाहरण: सुधीरने ₹1800 च्या वस्तू खरेदी केल्या. त्यावर 15% रिबेट मिळाले. एकूण रिबेट किती आणि सुधीरने किती रक्कम द्यावी?
- एकूण खरेदी किंमत = ₹1800
- रिबेट =
1800 × (15/100) = ₹270 - सुधीरने द्यायची रक्कम =
1800 - 270 = ₹1530
रिबेट म्हणजे एक प्रकारची सूट, जी विशिष्ट अटींनुसार मान्यताप्राप्त संस्था किंवा शासनाकडून दिली जाते.
रिबेट = (एकूण खरेदी किंमत × रिबेटचा दर) / 100 ग्राहकाने द्यायची रक्कम = एकूण खरेदी किंमत - रिबेट
