आकाश निरीक्षण
हा धडा विद्यार्थ्यांना रात्रीच्या आकाशाचे निरीक्षण कसे करावे, विविध तारकासमूह कसे ओळखावे, राशी आणि नक्षत्रे म्हणजे काय, आणि पृथ्वीच्या गतीमुळे आकाशातील ग्रह-ताऱ्यांच्या स्थितीमध्ये कसे बदल होतात याची माहिती देतो. यात सप्तर्षी, शर्मिष्ठा, मृग आणि वृश्चिक यांसारख्या प्रमुख तारकासमूहांची ओळख करून दिली आहे. विद्यार्थ्यांना खगोलशास्त्रातील मूलभूत संकल्पना समजून घेण्यासाठी आणि आकाशाचे निरीक्षण करण्याच्या कौशल्यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी हा धडा महत्त्वाचा आहे.
तारकासमूह, राशी आणि नक्षत्रे
आकाशातील तारे एका विशिष्ट आकृतीत दिसल्यास त्यांना तारकासमूह म्हणतात. या आकृत्यांना प्राचीन काळापासून विविध नावे दिली गेली आहेत.
- पाश्चिमात्य खगोलशास्त्रज्ञ: संपूर्ण आकाशाचे 88 भाग केले आहेत.
- प्राचीन पाश्चिमात्य खगोलशास्त्रज्ञ: 12 सौर राशींची कल्पना मांडली.
- भारतीय खगोलशास्त्रज्ञ: 27 नक्षत्रांची कल्पना मांडली.
राशी
- संकल्पना: सूर्य ज्या आयनिक वृत्तावर फिरतो, त्या आयनिक वृत्ताचे 12 समान भाग कल्पिलेले आहेत.
- प्रत्येक भागाचे माप: प्रत्येक भाग \(30^\circ\) चा असतो.
- परिभाषा: या प्रत्येक भागाला राशी असे म्हणतात.
- बारा राशी: मेष, वृषभ, मिथुन, कर्क, सिंह, कन्या, तूळ, वृश्चिक, धनू, मकर, कुंभ आणि मीन.
नक्षत्रे
- चंद्राचे भ्रमण: चंद्र पृथ्वीभोवती सुमारे 27.3 दिवसांत एक प्रदक्षिणा पूर्ण करतो.
- नक्षत्राची संकल्पना: प्रत्येक दिवसाच्या चंद्राच्या प्रवासाला एक भाग किंवा एक नक्षत्र म्हणतात.
- भागाचे माप: \(360^\circ\) चे 27 समान भाग केल्यास, प्रत्येक भाग सुमारे \(13^\circ 20'\) येतो.
- नक्षत्र ओळख: \(13^\circ 20'\) एवढ्या भागातील तारकासमूहांतील सर्वात तेजस्वी ताऱ्यावरून ते नक्षत्र ओळखले जाते.
- योगतारा: या तेजस्वी ताऱ्याला योगतारा म्हणतात.
- दृश्यमानता: पृथ्वी भ्रमणमार्गावर कोठे आहे, यावरून कोणते नक्षत्र दिसणार हे निश्चित होते.
तारे आणि त्यांची गती
- सूर्योदय-सूर्यास्त: सूर्य-चंद्र, तारे पूर्वेला उगवून पश्चिमेला मावळताना दिसतात.
- कारण: पृथ्वी स्वतःभोवती पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते.
- ताऱ्यांचे लवकर उगवणे/मावळणे: तारे दररोज चार मिनिटे लवकर उगवतात व चार मिनिटे लवकर मावळतात.
- उदा. आज रात्री 8 वाजता उगवलेला तारा उद्या 7 वा. 56 मिनिटांनी उगवेल.
- चंद्र व सूर्याची गती: ताऱ्यांच्या पार्श्वभूमीवर चंद्र व सूर्य पश्चिमेकडून पूर्वेकडे सरकताना दिसतात.
- सूर्य: दिवसाला सुमारे एक अंश पूर्वेकडे सरकलेला दिसतो.
- चंद्र: दिवसाला बारा ते तेरा अंश पूर्वेकडे सरकलेला दिसतो.
- कारण: पृथ्वी सूर्याभोवती आणि चंद्र पृथ्वीभोवती फिरत असल्याने असे होते.
तारकासमूह: आकाशातील ताऱ्यांचा असा समूह जो विशिष्ट आकृतीत दिसतो.
एक रास = \(2 \frac{1}{4}\) नक्षत्रे. (कारण 12 राशी \(\times\) \(30^\circ\) = \(360^\circ\) आणि 27 नक्षत्रे \(\times\) \(13^\circ 20'\) = \(360^\circ\))
आकाश निरीक्षणासाठी आवश्यक गोष्टी
आकाश निरीक्षण करताना काही गोष्टींची काळजी घेणे आवश्यक आहे, जेणेकरून निरीक्षण अधिक प्रभावी होईल.
- निरीक्षणाची जागा: शहरापासून दूर आणि शक्यतो अमावास्येची रात्र असावी. शहरांतील प्रकाशामुळे तारे स्पष्ट दिसत नाहीत.
- साधने: आकाश निरीक्षणासाठी द्विनेत्री (binocular) किंवा दुर्बिणीचा (telescope) वापर करावा, ज्यामुळे तारे अधिक स्पष्ट दिसतात.
- ध्रुवतारा: उत्तर दिशेकडील ध्रुवतारा शोधून आकाश निरीक्षण करणे सोपे होते. ध्रुवतारा स्थिर असल्याने दिशा निश्चित करण्यास मदत करतो.
- निरीक्षणाची सुरुवात: पश्चिमेकडील तारे लवकर मावळणारे असल्याने, सुरुवातीस पश्चिमेकडील ताऱ्यांपासून निरीक्षणास सुरुवात करावी.
- आकाश नकाशाचा वापर: आकाश नकाशावर भूगोलातील नकाशासारखी उजवीकडे पूर्व व डावीकडे पश्चिम दिशा दाखवलेली असते.
- नकाशाच्या खालच्या भागावर उत्तर तर वर दक्षिण दिशा दाखवलेली असते.
- नकाशा आकाशाच्या दिशेने धरून वापरायचा असतो. ज्या दिशेला आपण तोंड करून उभे आहोत, ती दिशा नकाशावर खालच्या बाजूला करावी.
आकाश निरीक्षणासाठी ठिकाण आणि वेळ निवडताना कोणते घटक विचारात घ्याल? (उदा. अमावास्या, शहरापासून दूर)
विविध तारकासमूह
आकाशात अनेक तारकासमूह आहेत, त्यापैकी काही प्रमुख तारकासमूह आणि त्यांची वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
1. सप्तर्षी (Ursa Major)
- दृश्यमानता: उन्हाळ्यात रात्री आकाशात सात ताऱ्यांची एक विशिष्ट जोडणी दिसते, त्यांना सप्तर्षी म्हणतात.
- उगवणे/मावळणे: फेब्रुवारी महिन्यात रात्री 8 च्या सुमारास ईशान्य दिशेला उगवतो. एप्रिल महिन्यात मध्यमंडलावर असतो. ऑक्टोबर महिन्यात रात्री 8 च्या सुमारास मावळतो.
- आकृती: सात ठळक ताऱ्यांनी बनलेला समूह. एक मोठा चौकोन व त्याला तीन ताऱ्यांची शेपटी असल्याने पतंगासारखा दिसतो.
- ध्रुवतारा शोधण्यात मदत: चौकोनाची एक बाजू वाढवल्यास (चित्राप्रमाणे) ती ध्रुवताऱ्याकडे जाते.
- इतर नावे: निरनिराळ्या देशांत निरनिराळ्या नावाने ओळखले जाते.
2. शर्मिष्ठा (Cassiopeia)
- ध्रुवतारा शोधण्यात मदत: ध्रुवतारा ओळखण्यासाठी सप्तर्षीप्रमाणेच शर्मिष्ठेच्या ताऱ्यांचा उपयोग होतो.
- आकृती: पाच ठळक ताऱ्यांनी बनलेला असून, 'M' या अक्षराच्या मांडणीत हे तारे आकाशात दिसतात.
- ध्रुवतारा शोधण्याची पद्धत: शर्मिष्ठेचा तिसरा व चौथा तारा जोडणारी रेषा जर दुभागली, तर हा लंबदुभाजक ध्रुवताऱ्याकडे जातो.
- स्थान: ध्रुवताऱ्याच्या एका बाजूला सप्तर्षी तर दुसऱ्या बाजूला शर्मिष्ठा असतात.
- दृश्यमानता: ज्यावेळी शर्मिष्ठा तारकासमूह मावळू लागतो, त्यावेळी सप्तर्षीचा उदय होत असतो. त्यामुळे ध्रुवतारा पाहण्यासाठी या दोनपैकी एका तारकासमूहाचा उपयोग करता येतो.
3. मृगनक्षत्र (Orion)
- दृश्यमानता: आकाशात फार तेजस्वी दिसतो. हिवाळ्याच्या रात्री फार चटकन दिसतो.
- ताऱ्यांची संख्या: यात 7-8 तारे असतात.
- आकृती: त्यापैकी चार तारे एका चौकोनाचे चार बिंदू असतात.
- व्याध तारा: मृगनक्षत्राच्या मधल्या तीन ताऱ्यांपासून एक सरळ रेषा काढली असता, ही रेषा एका तेजस्वी ताऱ्याला येऊन मिळते. तो तारा म्हणजे व्याध होय.
- उगवणे/मावळणे: डिसेंबर महिन्यात रात्री 8 च्या सुमारास पूर्व क्षितिजावर उगवलेले दिसते. फेब्रुवारी महिन्यात ते मध्यमंडलावर असते, तर जून महिन्यात रात्री आठच्या सुमारास मावळते.
4. वृश्चिक (Scorpius)
- ताऱ्यांची संख्या: यात 10-12 तारे दिसत असले, तरी त्यांतील ज्येष्ठा हा तारा सर्वात तेजस्वी आहे.
- स्थान: वृश्चिक तारकासमूह दक्षिण गोलार्धाच्या आकाशात विषुववृत्ताच्या खाली असतो.
- दृश्यमानता: एप्रिल महिन्याच्या तिसऱ्या आठवड्यात सूर्यास्तानंतर काही तासांनी पूर्व आकाशात हा तारकासमूह पाहता येतो.
ध्रुवतारा हा आकाशात नेहमी एकाच ठिकाणी स्थिर दिसतो, कारण तो पृथ्वीच्या अक्षीय रेषेवर (Axis of Rotation) असतो.
संक्रमण आणि भासमान भ्रमण
आपल्याला सूर्य आकाशात फिरताना दिसतो, पण प्रत्यक्षात सूर्य फिरत नसतो. ही केवळ पृथ्वीच्या गतीमुळे होणारी एक आभासी घटना आहे.
सूर्याचे भासमान भ्रमण
- संकल्पना: पृथ्वी सूर्याभोवती फिरत असल्याने, आपल्याला सूर्य फिरल्याचा आभास होतो. सूर्याच्या या भ्रमणाला भासमान भ्रमण म्हणतात.
- भासमान मार्ग: सूर्याच्या या मार्गाला सूर्याचा भासमान मार्ग म्हणतात.
- उदाहरण: सूर्याचे पूर्वेस उगवणे व पश्चिमेस मावळणे हे सूर्याचे भासमान भ्रमणच आहे.
संक्रमण
- संकल्पना: जेव्हा पृथ्वी आपले स्थान बदलते, तेव्हा सूर्याच्या पार्श्वभूमीवरील रास बदलते. यालाच सूर्याने एखाद्या राशीत प्रवेश केला किंवा संक्रमण केले असे म्हणतात.
- उदाहरण: मकरसंक्रांत हे असेच एक संक्रमण आहे, जिथे सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो.
- निरीक्षकाचा अनुभव:
- जेव्हा पृथ्वी 'A' या ठिकाणी असते, तेव्हा पृथ्वीवरील निरीक्षकाला सूर्य वृश्चिक राशीत आहे असे वाटते.
- जेव्हा पृथ्वी 'A' पासून 'B' पर्यंत प्रवास करते, तेव्हा निरीक्षकाला वाटते की सूर्याने वृश्चिक राशीतून तूळ राशीत संक्रमण केले आहे.
- नक्षत्र लागणे: 'नक्षत्र लागले' असे ऐकले असेल, याचा अर्थ या काळात पृथ्वीवरून पाहिले असता सूर्याच्या पाठीमागे ठरावीक नक्षत्र असते. यावरून पृथ्वीच्या सूर्याभोवतीच्या परिभ्रमणामुळे होणारे बदल लक्षात येतात.
सूर्य खरोखर फिरतो असे मानणे ही एक सामान्य चूक आहे. सूर्य स्थिर असतो, पृथ्वीच्या गतीमुळे तो फिरल्याचा आभास होतो.
