स्नायू आणि पचनसंस्था

आपल्या शरीरातील स्नायू हे अस्थींना जोडलेले असून शरीराला हालचाल करण्यास मदत करतात. स्नायूंच्या आकुंचन आणि शिथिलतेमुळे शरीराच्या विविध क्रिया घडतात.

स्नायूंचे मूलभूत गुणधर्म

• आकुंचन पावणारे: स्नायूंचा मूलभूत गुणधर्म म्हणजे आकुंचन (contraction) पावणे आणि शिथिल (relaxation) होणे.
• गटाने कार्य: स्नायू नेहमी गटाने काम करतात. जेव्हा एक स्नायू आकुंचन पावतो, तेव्हा त्याच गटातील दुसरा स्नायू शिथिल होतो.

स्नायूंचे प्रकार

स्नायूंचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:

1. ऐच्छिक स्नायू (Voluntary Muscles):

• नियंत्रण: हे स्नायू आपल्या इच्छेनुसार कार्य करतात. आपण त्यांच्या हालचाली नियंत्रित करू शकतो.
• उदाहरणे: हात, पाय, जीभ यांतील स्नायू. अस्थिस्नायू हे ऐच्छिक स्नायू असतात.
• कार्य: चालणे, बोलणे, वस्तू उचलणे यांसारख्या क्रिया.

1. अनैच्छिक स्नायू (Involuntary Muscles):

• नियंत्रण: हे स्नायू आपल्या इच्छेनुसार कार्य करत नाहीत. त्यांच्या हालचालींवर आपले नियंत्रण नसते.
• उदाहरणे: जठर, आतडे, रक्तवाहिन्या यांतील स्नायू. पचनसंस्थेतील बहुतेक स्नायू अनैच्छिक असतात.
• कार्य: अन्नपचन, रक्तभिसरण, श्वासोच्छ्वास यांसारख्या शरीरांतर्गत क्रिया.

1. हृद् स्नायू (Cardiac Muscles):

• स्थान: हे स्नायू फक्त हृदयात आढळतात.
• नियंत्रण: हे अनैच्छिक स्नायू असून ते कधीही थकत नाहीत आणि लयबद्ध पद्धतीने आकुंचन-शिथिलीकरण करतात.
• कार्य: हृदयाचे ठोके नियमित ठेवणे आणि शरीरात रक्त पंप करणे.

प्रमुख स्नायूंची नावे आणि स्थाने

• द्विशिरसक स्नायू (Biceps): दंडाच्या वरच्या बाजूला.
• त्रिशिरसक स्नायू (Triceps): दंडाच्या खालच्या बाजूला.
• उदरीय स्नायू (Abdominal Muscles): पोटाच्या भागात.
• त्रिभुजाभ (Deltoid): खांद्याच्या भागात.
• चतुःशिरसक स्नायू (Quadriceps): मांडीच्या पुढील भागात.

स्नायूंचे आरोग्य आणि महत्त्व

• बळकटी: स्नायू बळकट आणि कार्यप्रवण असणे आवश्यक आहे.
• आहार: स्नायूंच्या वाढीसाठी आणि झीज भरून काढण्यासाठी पुरेसे प्रथिनयुक्त व पिष्टमय पदार्थ आहारात असावेत.
• व्यायाम: नियमित व्यायामामुळे स्नायू बळकट होतात आणि हृदयाच्या स्नायूंची कार्यक्षमता वाढते. यामुळे शरीराला ऑक्सिजन व पोषकतत्त्वांचा भरपूर पुरवठा होतो.
• योग्य आसन: बसताना पाठ ताठ ठेवावी, पोक काढून बसू नये. यामुळे पाठीच्या कण्याचे आजार टाळता येतात.

स्नायूंसंबंधी महत्त्वाचे तथ्य

• Myology: स्नायूंच्या अभ्यासशास्त्राला Myology म्हणतात.
• सर्वात मोठा स्नायू: मांडीमध्ये असतो.
• सर्वात लहान स्नायू: कानातील स्टेप्स या हाडाला जोडलेला असतो.

आपण खाल्लेल्या अन्नाचे शरीरात विद्राव्य घटकांत रूपांतर होणे आणि ते रक्तात मिसळणे या क्रियेला अन्नपचन असे म्हणतात. पचनसंस्थेमध्ये अन्ननलिका आणि पाचकग्रंथी यांचा समावेश होतो.

पचनसंस्थेतील मुख्य अवयव (अन्ननलिका)

अन्ननलिकेची एकूण लांबी सुमारे ९ मीटर असते. यात खालील अवयवांचा समावेश होतो:

• मुख (तोंड): पचनक्रियेची सुरुवात येथेच होते.
• ग्रसनी (घसा): अन्ननलिका आणि श्वासनलिका येथे उघडतात.
• ग्रासिका (Esophagus): घशापासून जठरापर्यंत अन्न ढकलणारी नळी.
• जठर (Stomach): अन्नाचे घुसळणे आणि प्रथिनांचे पचन होते.
• लहान आतडे (Small Intestine): अन्नाचे मुख्य पचन आणि शोषण होते.
• मोठे आतडे (Large Intestine): पाण्याचे शोषण होते.
• मलाशय (Rectum): न पचलेले अन्न साठवले जाते.
• गुदद्वार (Anus): न पचलेले अन्न शरीराबाहेर टाकले जाते.

पचनसंस्थेशी संबंधित पाचकग्रंथी

या ग्रंथी विशिष्ट ठिकाणी अन्ननलिकेशी जोडलेल्या असतात आणि पाचक रस स्रवतात:

• लाळग्रंथी (Salivary Glands): तोंडात लाळ तयार करतात. यात टायलीन (अमायलेज) विकर असते.
• यकृत (Liver): शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी. पित्तरस तयार करते आणि ग्लुकोजचा साठा करते. पित्ताशय यकृताच्या खाली पित्तरस साठवते.
• स्वादुपिंड (Pancreas): स्वादुरस स्रवते, ज्यात अनेक विकरे (एंझाईम्स) असतात.

दातांचे प्रकार आणि कार्ये

अन्नपचनाची सुरुवात दातांच्या कार्यापासून होते. दातांचे मुख्य प्रकार:

• पटाशीचे दात (Incisors): अन्न कापण्यासाठी.
• सुळे (Canines): अन्न फाडण्यासाठी.
• दाढा (Molars): अन्न चावण्यासाठी आणि बारीक करण्यासाठी.
• उपदाढा (Premolars): अन्न चावण्यासाठी आणि बारीक करण्यासाठी.

प्रत्येक दातावर एनॅमल नावाचे कठीण आवरण असते, जे कॅल्शिअमच्या क्षारांपासून बनलेले असते.

विकरे (Enzymes)

• व्याख्या: सजीवांच्या शरीरात स्रवणारे व विशिष्ट रासायनिक प्रक्रिया घडवून आणणारे पदार्थ.
• कार्य: पचनसंस्थेतील विकरे खाद्यपदार्थांत बदल घडवून आणतात. ती केवळ उत्प्रेरकाचे (catalyst) कार्य करतात.
• महत्त्व: विकरांशिवाय चयापचय क्रिया (metabolism) शक्य होत नाही. विकरे ही एक प्रकारची प्रथिने असतात आणि सर्वसाधारण तापमानाला सर्वाधिक क्रियाशील असतात.

अन्नपचनाची प्रक्रिया मुखातून सुरू होऊन मोठ्या आतड्यापर्यंत टप्प्याटप्प्याने पूर्ण होते. प्रत्येक टप्प्यावर विशिष्ट अवयव आणि पाचक रस कार्य करतात.

अन्नपचनाचे टप्पे आणि संबंधित अवयव/ग्रंथी

1. मुख (तोंड):

• क्रिया: अन्नाचा घास घेतल्यावर दातांनी चावला जातो, त्याचे बारीक तुकडे होतात.
• लाळग्रंथी: कानशिलांजवळ, घशाजवळ आणि जिभेखाली असलेल्या लाळग्रंथी लाळ तयार करतात. लाळेत टायलीन (अमायलेज) नावाचे विकर असते.
• पचन: टायलीनमुळे पिष्टमय पदार्थांचे (स्टार्च) रूपांतर माल्टोज या शर्करेत होते. येथेच पचनाची सुरुवात होते.

1. ग्रसनी (घसा) आणि ग्रासिका (Esophagus):

• क्रिया: चावलेले अन्न घशातून ग्रासिकेत ढकलले जाते.
• कार्य: ग्रासिका ही नळी घशापासून जठरापर्यंत अन्न पुढे ढकलण्याचे कार्य करते. येथे पचन होत नाही.

1. जठर (Stomach):

• रचना: अन्ननलिकेच्या मोठ्या पिशवीसारखा भाग.
• जाठरग्रंथी: जठरातील जाठरग्रंथींमधून जाठररस स्रवतो. जाठररसात हायड्रोक्लोरिक आम्ल, पेप्सिन आणि म्यूकस (श्लेष्म) हे तीन घटक असतात.
• पचन:
• हायड्रोक्लोरिक आम्ल: अन्नाला आम्लधर्मी बनवते, ज्यामुळे हानिकारक जीवाणू नष्ट होतात आणि पेप्सिन विकराला कार्य करण्यास योग्य वातावरण मिळते.
• पेप्सिन: प्रथिनांचे विघटन (पचन) करण्यास सुरुवात करते.
• म्यूकस: जठराच्या आतील अस्तराचे हायड्रोक्लोरिक आम्लापासून संरक्षण करते.
• क्रिया: जठरात अन्न घुसळले जाते आणि पाचक रसांसोबत मिसळून पातळ मिश्रण तयार होते.

1. लहान आतडे (Small Intestine):

• लांबी: सुमारे ६ मीटर लांब.
• मुख्य कार्य: येथे प्रामुख्याने अन्नाचे पचन आणि शोषण होते.
• पाचक रस: लहान आतड्यात तीन पाचक रस मिसळतात:
• पित्तरस (Bile Juice): यकृताने तयार केलेला आणि पित्ताशयात साठवलेला. स्निग्ध पदार्थांच्या पचनास मदत करतो (पायसीकरण - मोठ्या मेदकणांचे लहान कणांत रूपांतर). पित्तरसात क्षार असतात आणि ते अन्नाला आम्लारीयुक्त बनवते.
• स्वादुरस (Pancreatic Juice): स्वादुपिंडातून स्रवतो. यात ट्रिप्सिन (प्रथिनांसाठी), लायपेज (मेदासाठी) आणि अमायलेज (पिष्टमय पदार्थांसाठी) ही विकरे असतात.
• आंत्ररस (Intestinal Juice): लहान आतड्याच्या भिंतींमधून स्रवतो. यात प्रथिनांचे अमिनो आम्लात, पिष्टमय पदार्थांचे ग्लुकोजमध्ये आणि मेदाचे मेदामल व ग्लिसेरॉलमध्ये पूर्ण रूपांतर करणारे विकरे असतात.
• शोषण: पचनातून मिळालेले पोषक पदार्थ (ग्लुकोज, अमिनो आम्ल, मेदामल, ग्लिसेरॉल) रक्तात शोषले जातात.

1. मोठे आतडे (Large Intestine):

• लांबी: सुमारे १.५ मीटर लांब.
• मुख्य कार्य: येथे फक्त पाण्याचे शोषण होते.
• ॲपेंडिक्स: मोठ्या आतड्याच्या सुरुवातीच्या भागाला ॲपेंडिक्स हा छोटा भाग जोडलेला असतो, ज्याचे पचनक्रियेत विशेष कार्य नसते.
• क्रिया: लहान आतड्यातून न पचलेले अन्न आणि पचलेल्या अन्नातील उर्वरित घन भाग मोठ्या आतड्यात येतो.

1. मलाशय आणि गुदद्वार:

• क्रिया: पचनक्रियेनंतर उरलेले न पचलेले पदार्थ मलाशयात साठवले जातात आणि गुदद्वारामार्फत शरीराबाहेर टाकले जातात.

पचनक्रियेतील विविध पाचक रस आणि त्यांची कार्ये (तक्ता)

आपल्या शरीरातील विविध इंद्रियसंस्था सुरळीतपणे कार्य करतात तेव्हा आपले आरोग्य चांगले असते. परंतु काही घातक सवयींमुळे पचनसंस्थेवर आणि पर्यायाने आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतात.

मादक पदार्थांचे पचनसंस्थेवर होणारे दुष्परिणाम

धूम्रपान, तंबाखू सेवन, मद्यपान यांसारख्या सवयी पचनसंस्थेसाठी अत्यंत हानिकारक आहेत.

• तंबाखू सेवन:
• तोंड आणि घसा: तंबाखूचे कण दात, हिरड्या आणि तोंडाच्या आतील त्वचेला चिकटून इजा पोहोचवतात. यामुळे हिरड्यांना सूज येते, तोंडात वेदना होतात.
• अन्ननलिका आणि पचनसंस्थेचे अवयव: तंबाखूमुळे अन्ननलिका आणि पचनसंस्थेचे इतर अवयव व्यवस्थित कार्य करेनासे होतात.
• विकार: उलटी, मळमळ, डोकेदुखी यांसारखे विकार उद्भवतात.
• गंभीर परिणाम: घसा आणि आतड्यांचा दाह (inflammation) होतो, ज्यामुळे पुढे कॅन्सर (कर्करोग) होण्याची शक्यता वाढते आणि मृत्यू ओढवतो.

• मद्यपान: मद्यपानाचा यकृतावर गंभीर परिणाम होतो, ज्यामुळे यकृताचे कार्य बिघडते आणि सिरोसिस (cirrhosis) सारखे आजार होतात. पचनसंस्थेतील इतर अवयवांवरही नकारात्मक परिणाम होतो.

पचनसंस्थेचे आरोग्य राखण्यासाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• संतुलित आहार: प्रथिने, पिष्टमय पदार्थ, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे यांचा योग्य समावेश असलेला आहार घ्यावा.
• पुरेसे पाणी: शरीरातील पाण्याचे प्रमाण योग्य राखल्यास पचनक्रिया सुरळीत राहते.
• नियमित व्यायाम: शारीरिक हालचालींमुळे पचनसंस्थेचे कार्य सुधारते.
• स्वच्छता: जेवण करण्यापूर्वी हात स्वच्छ धुवावेत.
• मादक पदार्थांचे सेवन टाळा: तंबाखू, मद्यपान, धूम्रपान यांसारख्या सवयी पूर्णपणे टाळाव्यात.
• नियमित झोप: पुरेशी झोप शरीराच्या सर्व प्रणालींसाठी आवश्यक आहे.

महत्त्वाचे दिवस

• ३१ मे: जागतिक तंबाखूसेवन विरोधी दिवस.
• ७ एप्रिल: जागतिक आरोग्य दिन.

या दिवसांचे महत्त्व समजून घेऊन आरोग्यविषयक जागरूकता वाढवणे आवश्यक आहे.