आपत्त्या आणि आपत्त्ती व्यवस्थापन

ढगफुटी म्हणजे अचानकपणे एखाद्या विशिष्ट व लहान भूभागावर खूप कमी वेळात प्रचंड पाऊस पडणे. ही एक नैसर्गिक आपत्ती आहे.

• घडण्याची प्रक्रिया:
• काही वेळा पावसाच्या ढगांतून खाली आलेले पाणी जमिनीवर न पडता, जमिनीकडील उष्ण तापमानामुळे त्याची परत वाफ होते.
• ही वाफ त्याच ढगांमध्ये सामावली जाते, त्यामुळे ढगांमध्ये वाफेचा साठा अधिक होतो.
• शीघ्र संघनन क्रियेमुळे (Rapid Condensation) अचानकपणे एका विशिष्ट लहान भूभागावर सुमारे 100 मिलिमीटर प्रतितास किंवा त्यापेक्षा अधिक प्रमाणात पाऊस पडतो.

• उदाहरणे:
• 6 ऑगस्ट 2010 रोजी लडाखमधील लेह येथे ढगफुटी झाली होती.
• 26 जुलै 2005 रोजी मुंबईत झालेली ढगफुटी, जिथे 8 ते 10 तासांत सुमारे 950 मिलिमीटर (37 इंच) पाऊस पडला होता आणि संपूर्ण मुंबई जलमय झाली होती.

• परिणाम:
• अचानक पूर येणे.
• भूस्खलन (Landslides) होणे.
• मोठ्या प्रमाणावर जीवित व वित्तहानी होणे.
• वाहतूक व्यवस्था कोलमडणे.

• ढगफुटीचे व्यवस्थापन:
• ढगफुटीचा अंदाज वर्तवणे कठीण असले तरी, हवामान खात्यामार्फत अतिवृष्टीचा इशारा दिल्यास दक्षता घेणे.
• डोंगराळ प्रदेशात जास्त पाऊस पडत असताना सुरक्षित ठिकाणी आश्रय घेणे.
• नदी-नाल्यांच्या काठावर किंवा सखल भागात राहणाऱ्या लोकांनी सतर्क राहणे.

महापूर म्हणजे नदी, नाले किंवा इतर जलस्रोतांचे पाणी त्यांच्या सामान्य पातळीपेक्षा खूप जास्त वाढून सखल प्रदेशात पसरणे. अतिवृष्टी, ढगफुटी, धरण फुटणे किंवा त्सुनामी यामुळे महापूर येऊ शकतो.

• महापुराची कारणे:
• अतिवृष्टी: खूप जास्त पाऊस पडल्याने नद्यांची पाणी पातळी वाढते.
• ढगफुटी: अचानक आणि प्रचंड पाऊस.
• धरण फुटणे किंवा दरवाजा उघडणे: धरणातून जास्त पाणी सोडल्यास खालील प्रदेशात पूर येतो.
• गाळाचे प्रमाण वाढणे: नद्यांच्या पात्रात गाळ साचल्याने पाण्याची वहनक्षमता कमी होते.
• अतिक्रमण: नदीपात्रात किंवा पूरप्रवण क्षेत्रात बांधकामे केल्याने पाण्याचा निचरा होण्यास अडथळा येतो.

• महापुराचे परिणाम:
• जीवित व वित्तहानी: मोठ्या प्रमाणावर मनुष्यहानी आणि मालमत्तेचे नुकसान होते.
• शेतीत नुकसान: पिके वाहून जातात, शेतीची सुपीकता कमी होते.
• रोगराई: दूषित पाण्यामुळे साथीचे रोग पसरतात (उदा. कॉलरा, विषमज्वर).
• पायाभूत सुविधांचे नुकसान: रस्ते, पूल, वीजपुरवठा, दळणवळण व्यवस्था खंडित होते.
• भूस्खलन: डोंगराळ प्रदेशात भूस्खलन होण्याची शक्यता वाढते.
• स्थलांतर: लोकांना सुरक्षित ठिकाणी स्थलांतर करावे लागते.

• महापुरावर संरक्षणात्मक उपाययोजना:

1. डोंगराळ प्रदेशांत लहान धरणे बांधणे: यामुळे पाण्याचा वेग नियंत्रित होतो आणि पाणी साठवले जाते.
2. पाझर तलावांची निर्मिती करणे: भूजल पातळी वाढण्यास मदत होते आणि पुराचा जोर कमी होतो.
3. नद्यांचे पात्र कृत्रिमरीत्या सरळ करणे: यामुळे पाण्याचा प्रवाह अधिक वेगाने होतो आणि पाणी साचत नाही.
4. नवीन जंगल लागवड करणे: झाडे मातीची धूप थांबवतात आणि पाणी जमिनीत मुरण्यास मदत करतात.
5. नद्या जोडणे: अतिरिक्त पाणी एका नदीतून दुसऱ्या नदीत वळवून पुराचा धोका कमी करता येतो.

• राष्ट्रीय पूर आयोग:
• भारत सरकारने 1976 साली राष्ट्रीय पूर आयोगाची स्थापना केली.
• या आयोगामार्फत पूरनियंत्रणासाठी विशेष प्रयत्न केले जातात.
• राष्ट्रीय स्तरापासून ते गावपातळीपर्यंत पूरनियंत्रणासंदर्भात आराखडा तयार केला जातो, ज्यामुळे जीवित व वित्तहानी टाळता येते.

वीज म्हणजे ढगांमध्ये किंवा ढग आणि जमीन यांच्यात होणारा विद्युत प्रभार (Electric Charge) अचानकपणे मुक्त होणे.

• वीज निर्मिती:
• ढगांमध्ये हवेच्या प्रवाहामुळे आणि पाण्याच्या कणांच्या घर्षणामुळे विद्युत प्रभार निर्माण होतो.
• धन आणि ऋण प्रभार ढगांमध्ये वेगळे होतात.
• जेव्हा हे प्रभार खूप जास्त होतात, तेव्हा ते अचानकपणे विद्युत स्फुलिंगाच्या (Electric Spark) स्वरूपात मुक्त होतात, यालाच वीज चमकणे म्हणतात.
• स्थितिक विद्युत (Static Electricity) या पाठामध्ये आपण वीज निर्मिती आणि वीज पडण्याविषयी माहिती घेतली आहे.

• विजेची वैशिष्ट्ये:
• तापमान: विजेमुळे निर्माण होणारे तापमान सूर्याच्या तापमानापेक्षा जास्त असते (सुमारे 27,000°C).
• आवाज: एवढ्या मोठ्या तापमानामुळे प्रचंड दाबाखाली आलेली हवा अचानक प्रसरण पावते आणि मोठा कडाडण्याचा आवाज होतो.
• प्रकार: सर्वच विजा जमिनीवर पडत नाहीत. 95% विजा आकाशातच असतात (ढगांमध्ये किंवा दोन ढगांत). फक्त 5% विजा जमिनीपर्यंत पोहोचतात.
• वारंवारता: वातावरणात दर सेकंदाला जवळपास 40 विजा चमकतात.

• वीज पडण्याचे प्रमाण:
• सर्वाधिक प्रमाण खुल्ल्या मैदानात असते.
• कमी प्रमाण झाडाखाली व पाण्याजवळ असते.
• नेहमी व्यक्ती एखाद्या उंच ठिकाणी किंवा एखाद्या उंच वस्तूजवळ असताना दुर्घटना घडतात.

• वीज कडाडत असताना घ्यावयाची दक्षता (सुरक्षितता उपाय):

1. मैदानात, झाडाखाली उभे राहू नका तसेच उंच ठिकाणी, झाडावर चढू नका.
2. विजेचा खांब, टेलिफोनचा खांब, टॉवर इत्यादींजवळ उभे राहू नका.
3. गाव, शेत, आवार, बाग आणि घर यांच्याभोवतीच्या तारेच्या कंपाउंडला टेकू नका.
4. दुचाकी वाहन, सायकल, ट्रॅक्टर, नौका यांवर असाल, तर तात्काळ उतरून सुरक्षित ठिकाणी जा.
5. एकाच वेळी अधिक व्यक्तींनी एकत्र थांबू नका. दोन व्यक्तींमध्ये अंदाजे 15 फूट अंतर ठेवा.
6. प्लग जोडलेली विद्युत उपकरणे वापरू नका. मोबाइल किंवा दूरध्वनीचा वापर करू नका.
7. पायांखाली कोरडे लाकूड, प्लास्टिक, गोणपाट, कोरडा पालापाचोळा ठेवा (विद्युतरोधक).
8. दोनही पाय एकत्र करून गुडघ्यांवर दोनही हात ठेवून तळपायांवर बसा (या स्थितीत जमिनीशी संपर्क कमी होतो).
9. पोहणारे, मच्छीमारी करणारे यांनी तात्काळ पाण्यातून बाहेर पडा.
10. पक्के घर सर्वात सुरक्षित ठिकाण आहे. आपल्या घराच्या आसपास उंच इमारतीवर तडितरक्षक (Lightning Conductor) आहे का याची माहिती मिळवा. आवश्यकता वाटल्यास आपल्या घरावर तडितरक्षक बसवून घ्या.

• तडितरक्षक (Lightning Conductor):
• इमारतींना विजेपासून वाचवण्यासाठी वापरले जाणारे साधन.
• हे धातूचे बनलेले असते आणि इमारतीच्या सर्वात उंच भागावर बसवले जाते.
• विजेचा प्रभार आकर्षित करून तो सुरक्षितपणे जमिनीत पोहोचवते, ज्यामुळे इमारतीचे नुकसान टळते.

ज्वालामुखी ही एक नैसर्गिक भूगर्भीय घटना आहे, जिथे पृथ्वीच्या अंतरंगातील तप्त पदार्थ भूपृष्ठावर येतात.

• ज्वालामुखीची निर्मिती:
• पृथ्वीचा अंतर्भाग अत्यंत उष्ण आहे.
• भूअंतरंगातून भूपृष्ठाकडे किंवा भूपृष्ठावर तप्त पदार्थांच्या हालचाली सतत होत असतात.
• यामुळे काही वेळा भूकवचाखालील घन, द्रव आणि वायू पदार्थ भूकवचाकडे ढकलले जातात.
• हे पदार्थ भूकवचाबाहेर पडून त्यांचा पृष्ठभागावर उद्रेक झाला व ते वाहू लागले की त्यास 'ज्वालामुखी' म्हणतात.
• ज्वालामुखी जमिनीवर आणि समुद्रातही होतात.

• ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून बाहेर पडणारे पदार्थ:
• शिलारस (Magma/Lava): पृथ्वीच्या आतून येणारा तप्त द्रव पदार्थ.
• बाष्प (Steam): पाण्याची वाफ.
• उष्ण चिखल (Hot Mud).
• गंधक (Sulphur) आणि इतर रासायनिक पदार्थ.
• राख (Ash) आणि वायू.

• ज्वालामुखीचे परिणाम:

1. डोंगर व टेकड्यांची निर्मिती: शिलारस, बाष्प, उष्ण चिखल, गंधक इत्यादी रासायनिक पदार्थ भूपृष्ठावर येऊन साचतात, त्यामुळे डोंगर व टेकड्यांची निर्मिती होते (उदा. ज्वालामुखी पर्वत).
2. वातावरण प्रदूषण: ज्वालामुखीतून बाहेर पडणारी राख आणि वायू यांमुळे वातावरण प्रदूषित होते.
3. पाऊस: अनेकदा ज्वालामुखीमुळे पाऊस पडतो (वातावरणातील बदलांमुळे).
4. तापमान वाढ: उष्ण वायूमुळे स्थानिक तापमान वाढते.
5. जंगल, वस्त्या गाडल्या जातात: उष्ण चिखलाखाली जंगल, वस्त्या आणि शहरे गाडली जातात, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर जीवित व वित्तहानी होते.
6. बेटांची निर्मिती: समुद्रातील ज्वालामुखीच्या उद्रेकामुळे काही बेटांची निर्मिती होते (उदा. हवाई बेटे).

• ज्वालामुखी व्यवस्थापन:
• ज्वालामुखीचा उद्रेक टाळणे, उद्रेक सुरू झाल्यावर तो थांबवणे किंवा त्याचे नियंत्रण करणे शक्य नसते.
• मात्र, विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने त्याचे भाकीत करणे (Prediction) आणि त्यानुसार तात्काळ आपत्ती व्यवस्थापन करणे शक्य झाले आहे.
• उद्रेकापूर्वी लोकांना सुरक्षित ठिकाणी हलवणे, धोक्याची सूचना देणे हे महत्त्वाचे आहे.

त्सुनामी म्हणजे समुद्राच्या तळाशी भूकंप किंवा ज्वालामुखीच्या उद्रेकामुळे निर्माण होणाऱ्या प्रचंड मोठ्या लाटा. 'त्सुनामी' हा जपानी भाषेतील शब्द असून, त्याचा अर्थ 'किनाऱ्यावर येऊन धडकणारी पाण्याची मोठी लाट' असा होतो.

• त्सुनामीची निर्मिती:
• जमिनीप्रमाणेच सागराच्या तळाशी भूकंप व ज्वालामुखीचे उद्रेक होतात.
• महासागराच्या तळाशी भूकंप झाला तर बाहेर पडणारी ऊर्जा पाण्याला वरच्या दिशेने ढकलते.
• परिणामी महासागरात विशिष्ट प्रकारच्या लाटा तयार होतात.
• या लाटा उगमस्थानाजवळ फार उंच नसतात, परंतु खूप वेगाने त्या दूरवर पसरू लागतात.
• या लाटांचा वेग ताशी 800 ते 900 किलोमीटर इतका असतो.
• त्या किनारी भागाकडे पोहोचतात तेव्हा त्यांचा वेग आधीपेक्षा कमी होतो, पण त्यांची उंची खूपच, म्हणजे सुमारे 100 फुटांपर्यंत वाढलेली दिसते.

• त्सुनामीचे विघातक परिणाम:

1. इमारती, बांधकामे उद्ध्वस्त होतात: किनाऱ्यावरील घरे, इमारती आणि इतर पायाभूत सुविधा पूर्णपणे नष्ट होतात.
2. जीवित व वित्तहानी: मोठ्या प्रमाणावर मनुष्यहानी आणि मालमत्तेचे नुकसान होते.
3. होड्या व जहाजे यांची हानी: किनाऱ्याजवळील होड्या व जहाजे वाहून जातात किंवा नष्ट होतात.
4. झाडे मुळांपासून उन्मळून पडतात: मोठ्या प्रमाणावर भूसखलन होते आणि वनसंपदेचे नुकसान होते.
5. दलदलीचे प्रदेश: किनाऱ्यावरील मूळच्या जमिनीत बदल होऊन दलदलीचे प्रदेश निर्माण होतात, ज्यामुळे परिसंस्थेवर परिणाम होतो.
6. वाहतुकीस अडथळे: रस्ते आणि इतर वाहतूक मार्ग उद्ध्वस्त झाल्याने वाहतुकीस अडथळे निर्माण होतात.
7. व्यवसाय/उद्योगधंद्यांवर परिणाम: समुद्राशी संबंधित व्यवसाय/उद्योगधंदे (उदा. मासेमारी, पर्यटन) यांवर विपरीत परिणाम होऊन जनजीवन विस्कळीत होते.
8. बंदराचे नुकसान: बंदराचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान होते.

• त्सुनामीवरील उपाययोजना:
• सागरतळाशी होणाऱ्या भूकंपामुळे त्सुनामी लाट निर्माण झाल्यावर तात्काळ तिचा अंदाज घेऊन किनारपट्टीजवळच्या प्रदेशातील लोकांना धोक्याची सूचना देणे आवश्यक असते.
• यासाठी कृत्रिम भूस्थिर उपग्रहाची (Geostationary Satellite) मोठी मदत होते, जे लाटांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवतात आणि माहिती पुरवतात.
• किनारपट्टीवर त्सुनामी चेतावणी प्रणाली (Tsunami Warning System) स्थापित करणे.
• किनारपट्टीवरील लोकांना सुरक्षित ठिकाणी स्थलांतरित करणे.
• मॅन्ग्रोव्ह (Mangrove) वने लावणे, जी त्सुनामी लाटांचा वेग कमी करण्यास मदत करतात.

वादळे म्हणजे वातावरणातील हवेच्या दाबातील मोठ्या फरकामुळे वेगाने वाहणारे वारे, जे अनेकदा पाऊस, वीज आणि गडगडाटासह येतात.

• वादळांची निर्मिती:
• मागील इयत्तेत आपण वादळनिर्मिती आणि त्याच्या परिणामांबद्दल माहिती घेतली आहे.
• कमी दाबाचे क्षेत्र (Low Pressure Area) निर्माण झाल्यामुळे आसपासच्या उच्च दाबाच्या क्षेत्रातील हवा वेगाने कमी दाबाच्या क्षेत्राकडे येते, ज्यामुळे वादळे निर्माण होतात.
• समुद्रावरील उष्ण हवा वर जाते आणि तिची जागा घेण्यासाठी थंड हवा वेगाने येते, ज्यामुळे चक्रीवादळे (Cyclones) तयार होतात.

• वादळांचे परिणाम:
• जीवित व वित्तहानी: जोरदार वाऱ्यांमुळे झाडे पडतात, घरांचे नुकसान होते, ज्यामुळे जीवित व वित्तहानी होते.
• वीजपुरवठा खंडित: विजेचे खांब पडल्याने वीजपुरवठा खंडित होतो.
• दळणवळण ठप्प: रस्ते बंद होतात, वाहतूक व्यवस्था विस्कळीत होते.
• शेतीत नुकसान: पिकांचे मोठे नुकसान होते.
• समुद्री वाहतुकीस धोका: समुद्रात वादळे आल्यास जहाजे आणि बोटींना धोका निर्माण होतो.

• वादळात अडकल्यास घ्यावयाची दक्षता:

1. इमारतीवर पडून नुकसान करू शकणारी झाडे नियमित छाटा व नुकसान टाळा.
2. आपण घराबाहेर असल्यास नेमके कोठे आहोत ते जवळपासच्या नातलगांना, मित्रांना कळवा.
3. तुम्ही स्वतः बाहेर असाल, तर सुरक्षित ठिकाणी आश्रय घ्या.
4. गॅस रेग्युलेटरचा स्विच बंद करा. वीजपुरवठा खंडित करा.
5. तुमच्या नातलगांना, मित्रांना फोनच्या मदतीने संभाव्य संकटापासून सावध करा. त्यांना सुरक्षित जागी जाण्याची सूचना द्या.
6. घरापासून दूर असणाऱ्या इतर लोकांना घरात तात्पुरता आश्रय द्या.
7. अफवांवर विश्वास ठेवू नका आणि अधिकृत माहितीसाठी स्थानिक प्रशासनाशी संपर्क साधा.

• संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP):
• संयुक्त राष्ट्र संघटनेने 1965 साली एक स्थायी स्वरूपाची आंतरराष्ट्रीय संस्था (UNDP) स्थापन केली आहे.
• जगभरातील सुमारे 177 देश या संघटनेचे सदस्य आहेत.
• या संघटनेचे एक प्रमुख कार्य म्हणजे आपत्ती काळात साधनसामग्री, आर्थिक मदत तसेच स्वयंसेवक आपत्तीच्या ठिकाणी पाठवणे.
• यासोबतच मदतीसाठी आंतरराष्ट्रीय वैद्यकीय पथके व इतर तज्ज्ञांचे गटही पाठवले जातात.
• 13 ऑक्टोबर हा आंतरराष्ट्रीय नैसर्गिक आपत्ती प्रतिबंध दिन म्हणून साजरा केला जातो.

आपत्ती व्यवस्थापन म्हणजे आपत्ती येण्यापूर्वी, आपत्ती दरम्यान आणि आपत्तीनंतर घ्यावयाच्या उपाययोजनांचा एक सुनियोजित कार्यक्रम, ज्यामुळे जीवित व वित्तहानी कमी करता येते आणि जनजीवन पूर्वपदावर आणता येते.

• आपत्ती व्यवस्थापनाचे टप्पे:

1. आपत्तीपूर्व तयारी (Pre-Disaster Preparedness):

• धोक्याचे मूल्यांकन करणे (Hazard Assessment).
• आपत्कालीन योजना तयार करणे (Emergency Planning).
• जनजागृती आणि प्रशिक्षण (Public Awareness and Training).
• सुरक्षित निवारा केंद्रे निश्चित करणे.
• तडितरक्षक बसवणे, झाडे छाटणे.

1. आपत्ती दरम्यान प्रतिसाद (Response during Disaster):

• तात्काळ बचाव कार्य (Immediate Rescue Operations).
• वैद्यकीय मदत पुरवणे (Medical Aid).
• स्थलांतर (Evacuation).
• दळणवळण व्यवस्था पूर्ववत करणे.
• अन्न, पाणी आणि निवारा पुरवणे.

1. आपत्तीनंतर पुनर्वसन (Post-Disaster Rehabilitation):

• नुकसान भरपाई (Compensation).
• पुनर्बांधणी (Reconstruction).
• मनोसामाजिक समुपदेशन (Psychosocial Counselling).
• दीर्घकालीन विकास योजना (Long-term Development Plans).

• आपत्ती व्यवस्थापनातील आपली भूमिका:
• आपत्कालीन किट तयार ठेवणे (उदा. प्रथमोपचार पेटी, पाणी, टॉर्च, बॅटरी, कोरडा खाऊ).
• आपत्कालीन संपर्क क्रमांक (उदा. पोलीस, अग्निशमन दल, रुग्णवाहिका) लक्षात ठेवणे.
• अफवांवर विश्वास न ठेवणे आणि इतरांनाही त्यापासून परावृत्त करणे.
• स्थानिक प्रशासनाच्या सूचनांचे पालन करणे.
• आपत्कालीन परिस्थितीत शांत राहणे आणि इतरांना मदत करणे.
• घरातील गॅस रेग्युलेटर बंद करणे, वीजपुरवठा खंडित करणे.
• जवळच्या नातलगांना आणि मित्रांना आपल्या ठिकाणाबद्दल माहिती देणे.

• महाराष्ट्रातील आपत्ती व्यवस्थापन:
• महाराष्ट्र शासनाने पूर, दरडी कोसळणे, दुष्काळ यांसारख्या आपत्त्यांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी विविध उपाययोजना केल्या आहेत.
• उदा. नदीकाठी संरक्षक भिंती बांधणे, दरडप्रवण क्षेत्रातील लोकांना सुरक्षित ठिकाणी हलवणे, पाझर तलाव व धरणे बांधणे, वृक्षारोपण करणे.