वनस्पतींचे अवयव

वनस्पतीचा जमिनीखालील भाग म्हणजे मूळ. हे वनस्पतीला आधार देते आणि पाणी व क्षार शोषून घेते.

मुळांचे प्रकार

• सोटमूळ (Taproot):
• मुख्य जाड मूळ असते, ज्यातून उपमुळे फुटतात.
• उदा. वाटाणा, कडुलिंब, आंबा, मोहरी.
• द्विदल वनस्पतींमध्ये आढळते.
• तंतुमय मूळ (Fibrous root):
• खोडाच्या तळापासून अनेक तंतूसारखी मुळे फुटतात.
• उदा. मका, गहू, ऊस, गवत.
• एकदल वनस्पतींमध्ये आढळते.

मुळांची कार्ये

• आधार: वनस्पतीला जमिनीत घट्ट धरून ठेवते.
• शोषण: जमिनीतून पाणी आणि खनिजे (क्षार) शोषून घेते.
• संचय: काही वनस्पतींमध्ये (उदा. गाजर, मुळा, बीट) अन्न साठवण्याचे कार्य करते.
• जमिनीची धूप थांबवणे: मुळांचे जाळे मातीला धरून ठेवते, त्यामुळे जमिनीची धूप कमी होते.

अपस्थानिक मुळे (Adventitious Roots)

• खोडाच्या किंवा पानांच्या इतर भागातून वाढणारी मुळे.
• उदा. वडाच्या पारंब्या, मक्याची आधार मुळे, ऊसाची आधार मुळे.
• कार्ये: वनस्पतीला अतिरिक्त आधार देणे, पाणी व अन्न शोषण करणे.

मूळ टोकाचे संरक्षण करण्यासाठी मुळावर मूळ टोपी (Root cap) असते. मूळ टोपीच्या मागे पेशी विभाजनाचा प्रदेश असतो, ज्यामुळे मुळाची लांबी वाढते.

खोडाची वाढ रुजणाऱ्या बीजातील अंकुरापासून जमिनीच्या वर होते. खोड हे वनस्पतीचा मुख्य आधार आहे.

खोडाची रचना

• पेरे (Nodes): खोडावर ज्या ठिकाणी पाने फुटतात, त्या भागांना पेरे म्हणतात.
• कांडे (Internodes): दोन पेरांमधील अंतराला कांडे म्हणतात.
• मुकुल (Bud): खोडाच्या अग्रभागाला किंवा पानांच्या बेचक्यात असलेल्या वाढणाऱ्या भागाला मुकुल म्हणतात. यातून नवीन फांद्या, पाने किंवा फुले येतात.

खोडाची कार्ये

• आधार: पाने, फुले आणि फळे यांना आधार देते.
• वहन: मुळांनी शोषलेले पाणी व खनिजे पानांपर्यंत पोहोचवते आणि पानांनी तयार केलेले अन्न वनस्पतींच्या इतर भागांपर्यंत पोहोचवते. (जलवाहिनी व रसवाहिनी)
• अन्न साठवण: काही वनस्पतींमध्ये (उदा. बटाटा, आले, ऊस) खोड अन्न साठवण्याचे कार्य करते.
• प्रजनन: काही वनस्पतींमध्ये (उदा. गुलाब, बटाटा) खोडाचा उपयोग अलैंगिक प्रजननासाठी होतो.

खोडाचे रूपांतरण (Modification of Stem)

• अन्न साठवण्यासाठी: बटाटा (भूस्तारी), आले (भूस्तारी), ऊस.
• संरक्षणासाठी: निवडुंग (काटे), गुलाब (काटे).
• आधार देण्यासाठी: द्राक्षाचे वेल (प्रतान).

प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेत खोड अप्रत्यक्षपणे मदत करते, कारण ते पानांना पुरेसा सूर्यप्रकाश मिळण्यासाठी योग्य स्थितीत ठेवते.

पाने ही वनस्पतीचा अन्न तयार करणारा मुख्य भाग आहेत. ती सामान्यतः पातळ, पसरट आणि हिरव्या रंगाची असतात.

पानाची रचना

• पर्णपत्र (Leaf blade): पानाचा पसरट भाग.
• पर्णधारा (Leaf margin): पर्णपत्राची कड. या सलग, खंडित किंवा दंतेरी असू शकतात.
• पर्णाग्र (Leaf apex): पर्णपत्राचे पुढचे टोक. हे निमुळते, टोकदार किंवा गोलाकार असू शकते.
• देठ (Petiole): काही पानांना देठ असतो, तर काहींना नसतो (अदेठी).
• पर्णतल (Leaf base): पर्णपत्राचा खोडाशी जोडलेला भाग.
• उपपर्णे (Stipules): काही पानांच्या पर्णतलापाशी दिसणारे छोटे पानासारखे भाग.
• शिरा (Veins): पर्णपत्रातील पाणी आणि अन्न वहन करणाऱ्या नळ्या.
• मध्यशीर (Midrib): पर्णपत्राच्या मध्यभागी असलेली मुख्य जाड शीर.

पानांचे प्रकार

• साधे पान (Simple leaf):
• एकच पर्णपत्र आणि एकच मध्यशीर असते.
• उदा. आंबा, पिंपळ, जास्वंद.
• संयुक्त पान (Compound leaf):
• मुख्य शिरेभोवती पर्णपत्र अनेक लहान पर्णिकांमध्ये (Leaflets) विभागलेले असते.
• उदा. कडुलिंब, गुलाब, चिंच.

शिराविन्यास (Venation)

• जाळीदार शिराविन्यास (Reticulate venation):
• मध्यशिरेतून उपशिरा फुटून त्यांचे जाळे तयार होते.
• उदा. पिंपळ, आंबा, जास्वंद. (द्विदल वनस्पतींमध्ये)
• समांतर शिराविन्यास (Parallel venation):
• सर्व शिरा पर्णपत्राच्या खोडाला चिकटलेल्या भागापासून टोकाकडे एकमेकांस समांतर असतात.
• उदा. मका, केळी, गवत. (एकदल वनस्पतींमध्ये)

खोडावरील पानांची मांडणी (Phyllotaxy)

• एकांतरित (Alternate): प्रत्येक पेऱ्यावर एक पान, पण विरुद्ध दिशेने (उदा. जास्वंद).
• आवर्ती (Opposite): प्रत्येक पेऱ्यावर दोन पाने, एकमेकांसमोर (उदा. रुई).
• संमुख (Whorled): एकाच पेऱ्यावर दोनपेक्षा जास्त पाने वर्तुळाकारात (उदा. कण्हेर).

पानांची कार्ये

• प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis): सूर्यप्रकाशाच्या मदतीने अन्न तयार करणे. (वनस्पतींचा स्वयंपाकघर)
• बाष्पोत्सर्जन (Transpiration): पानांमधून अतिरिक्त पाणी वाफेच्या स्वरूपात बाहेर टाकणे.
• श्वसन (Respiration): पानांमधील पर्णरंध्रांद्वारे वायूंची देवाणघेवाण करणे.
• अन्न साठवण: काही वनस्पतींमध्ये (उदा. कांदा, कोरफड) पाने अन्न साठवतात.

पर्णरंध्रे (Stomata) ही पानांच्या पृष्ठभागावर असलेली लहान छिद्रे असतात, जी वायूंची देवाणघेवाण आणि बाष्पोत्सर्जनासाठी महत्त्वाची असतात.

फूल हे वनस्पतीचे प्रजननाचे अवयव आहे. फुलांमध्ये बिया आणि फळे तयार होतात.

फुलाची रचना आणि भाग

• देठ (Pedicel): फुलाला खोडाला जोडणारा भाग.
• पुष्पाधार (Receptacle): देठाचे टोक जिथे फुलाचे इतर भाग जोडलेले असतात, तो फुगीर भाग.
• निदलपुंज (Calyx):
• कळी अवस्थेत फुलाचे संरक्षण करणारा हिरव्या रंगाचा पानासारखा भाग.
• निदलांनी (Sepals) बनलेला असतो.
• दलपुंज (Corolla):
• फुलाचा रंगीबेरंगी आणि सुवासिक भाग, जो कीटकांना आकर्षित करतो.
• पाकळ्यांनी (Petals) बनलेला असतो.
• पुमंग (Androecium):
• फुलाचा पुल्लिंगी भाग.
• पुंकेसराचा (Stamen) बनलेला असतो, ज्यात परागकोष (Anther) आणि वृंत (Filament) असतात.
• परागकोषामध्ये परागकण (Pollen grains) तयार होतात.
• जायांग (Gynoecium):
• फुलाचा स्त्रीलिंगी भाग.
• स्त्रीकेसराचा (Carpel) बनलेला असतो, ज्यात कुक्षी (Stigma), कुक्षीवृंत (Style) आणि अंडाशय (Ovary) असते.
• अंडाशयामध्ये बीजांडे (Ovules) असतात.

परागीभवन (Pollination)

• परागकोष पक्व झाल्यावर फुटतो आणि त्यातील परागकण कुक्षीवर जाऊन पडतात, या क्रियेला परागीभवन म्हणतात.
• प्रकार:
• स्वयं-परागीभवन (Self-pollination): एकाच फुलातील परागकण त्याच फुलाच्या कुक्षीवर पडतात.
• पर-परागीभवन (Cross-pollination): एका फुलातील परागकण दुसऱ्या फुलाच्या कुक्षीवर पडतात. यासाठी वारा, पाणी, कीटक, पक्षी इत्यादींची मदत होते.

फलनानंतरचे बदल

• परागीभवनानंतर परागकण कुक्षीवर रुजतात आणि बीजांडात प्रवेश करतात.
• बीजांडांचे फलन होते, ज्यामुळे त्यांचे रूपांतर बियांमध्ये होते.
• अंडाशयाचे रूपांतर फळात होते.

फुलांवर भिरभिरणाऱ्या फुलपाखरांचा वनस्पतींना परागीभवनासाठी उपयोग होतो.

फळ हे वनस्पतीचे पिकलेले अंडाशय आहे, ज्यात बिया असतात. बी हे भविष्यातील वनस्पतीचे स्वरूप आहे.

फळांची रचना

• प्रत्येक फळ वैशिष्ट्यपूर्ण असते (आकार, रंग, चव). उदा. आंब्यात एकच कोय, फणसात अनेक गरे व बिया.
• कवच (Pericarp): फळाचे बाहेरील आवरण.
• गर (Pulp): फळाचा खाण्यायोग्य भाग.
• बिया (Seeds): फळाच्या आत असलेले भाग, जे नवीन वनस्पतीला जन्म देतात.
• काही फळांमध्ये बी थोडेसे बाहेरच्या बाजूस असते (उदा. काजू).

बियांचे प्रकार

• एकदल बी (Monocotyledons):
• ज्या बियांचे दोन समान भाग होत नाहीत.
• उदा. गहू, मका, ज्वारी, तांदूळ.
• या वनस्पतींमध्ये तंतुमय मुळे आणि समांतर शिराविन्यास असतो.
• द्विदल बी (Dicotyledons):
• ज्या बियांचे दोन समान भाग होतात.
• उदा. शेंगदाणे, वाटाणा, हरभरा, मूग.
• या वनस्पतींमध्ये सोटमूळ आणि जाळीदार शिराविन्यास असतो.

बियांची कार्ये

• प्रजनन: नवीन वनस्पती निर्माण करणे.
• अन्न साठवण: बियांमध्ये नवीन रोपाच्या वाढीसाठी आवश्यक अन्न साठवलेले असते.
• प्रसार: वारा, पाणी, प्राणी यांच्या मदतीने बिया दूरवर पसरतात, ज्यामुळे वनस्पतींचा प्रसार होतो.

फळे बियांचे संरक्षण करतात आणि त्यांच्या प्रसारास मदत करतात.