Maharashtra · Class 10 · 📘 History · Chapter 10
Historiography : Development in the West
इतिहासलेखनआधुनिक इतिहासलेखनाची वैशिष्ट्येरेने देकार्तव्होल्टेअरहेगेलचे द्वंद्ववादलिओपोल्ड व्हॉन रांके
हे प्रकरण इतिहासलेखनाची पाश्चात्त्य परंपरा, ऐतिहासिक संशोधन पद्धती, आधुनिक इतिहासलेखनाची वैशिष्ट्ये आणि युरोपमधील वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा विकास यावर प्रकाश टाकते. रेने देकार्त, व्होल्टेअर, हेगेल, लिओपोल्ड व्हॉन रांके, कार्ल मार्क्स, ॲनाल्स स्कूल, स्त्रीवादी इतिहासलेखन आणि मिशेल फुको यांसारख्या महत्त्वाच्या विद्वानांचे योगदान यात समाविष्ट आहे. विद्यार्थ्यांना इतिहासलेखनाची मूलभूत तत्त्वे आणि विविध विचारप्रवाह समजून घेण्यास हे प्रकरण मदत करते.
इतिहासलेखनाची परंपरा
इतिहासलेखन म्हणजे ऐतिहासिक घटनांचे चिकित्सक संशोधन, लेखन आणि अभ्यास.
- इतिहास संशोधनाची पद्धत:
- इतिहासाच्या विविध साधनांचे चिकित्सक परीक्षण करणे.
- उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीच्या संदर्भांचे परीक्षण करणे.
- ऐतिहासिक माहिती गोळा करणे, ऐतिहासिक संक्रमणांना कारणीभूत ठरलेल्या प्रक्रिया अधोरेखित करणे, तुलनात्मक विश्लेषण करणे.
- दिलेल्या ऐतिहासिक घटनांचा काळ आणि स्थळ तसेच ऐतिहासिक संशोधनात वापरल्या जाणाऱ्या विविध संकल्पनात्मक चौकटी समजून घेणे.
- ऐतिहासिक संदर्भांच्या आधारे संबंधित प्रश्न तयार करणे.
- गृहीतके तयार करणे.
- ऐतिहासिक कथन लिहिणे.
- वैज्ञानिक पद्धत आणि इतिहास:
- नैसर्गिक विज्ञाने: प्रयोग आणि निरीक्षणांच्या आधारे ज्ञान तपासले जाते. नियम तयार केले जातात जे काळ आणि स्थळाच्या पलीकडे सत्य असतात.
- इतिहास: प्रयोग आणि निरीक्षणाची पद्धत वापरणे शक्य नाही. कारण ऐतिहासिक घटना पुन्हा निर्माण करता येत नाहीत. काळ आणि स्थळाच्या पलीकडे सत्य असलेले नियम इतिहासात तयार करणे शक्य नाही.
- ऐतिहासिक दस्तऐवजांचे महत्त्व:
- ऐतिहासिक दस्तऐवज वाचण्यासाठी आणि त्यांचा अर्थ समजून घेण्यासाठी भाषा आणि लिपीचे ज्ञान असलेल्या तज्ञाची आवश्यकता.
- दस्तऐवजाची सत्यता तपासण्यासाठी लिपीची शैली, लेखकाची लेखनशैली, कागदाची निर्मितीची तारीख आणि प्रकार, अधिकाराचे शिक्के इत्यादी निकष वापरले जातात.
- इतिहासकार संबंधित ऐतिहासिक संदर्भांच्या मदतीने दस्तऐवजाची अधिक तपासणी करतो.
- इतिहासलेखन (Historiography):
- चिकित्सक ऐतिहासिक कथन लिहिण्याच्या पद्धतीला 'इतिहासलेखन' म्हणतात.
- असे कथन लिहिणाऱ्या विद्वानाला 'इतिहासकार' म्हणतात.
- इतिहासकार प्रत्येक भूतकाळातील घटनेचा समावेश करू शकत नाही. घटनांची निवड आणि त्यांचा अर्थ लावणे हे इतिहासकाराने स्वीकारलेल्या वैचारिक चौकटीवर अवलंबून असते.
- प्राचीन समाजातील इतिहासलेखन:
- प्राचीन समाजात इतिहासलेखनाची परंपरा नव्हती.
- परंतु त्यांना ऐतिहासिक काळाची जाणीव होती आणि ते पूर्वजांच्या जीवनाच्या आणि शौर्याच्या कथा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी उत्सुक होते.
- यासाठी गुहाचित्रे, कथाकथन, गाणी आणि लोकगीते यांसारख्या विविध साधनांचा वापर केला जात असे.
- आधुनिक इतिहासलेखनात ही पारंपरिक साधने इतिहासाची साधने म्हणून पाहिली जातात.
- सुमेर संस्कृतीतील ऐतिहासिक नोंदी:
- मेसोपोटेमियातील सुमेर संस्कृतीत ऐतिहासिक घटनांची नोंद करण्याची परंपरा आढळते.
- सुमेरियन राजांची नावे आणि त्यांनी लढलेल्या लढायांच्या कथा विविध शिलालेखांमध्ये जतन केल्या आहेत.
- सर्वात जुना शिलालेख (सुमारे ४५०० ई.स.पू.) दोन राज्यांमध्ये लढलेल्या युद्धाची नोंद करतो. हा शिलालेख सध्या पॅरिसमधील 'लूव्र' संग्रहालयात आहे.
महत्त्वाची नोंद
इतिहासकार भूतकाळातील प्रत्येक घटनेचा समावेश करू शकत नाही. घटनांची निवड आणि त्यांचा अर्थ लावणे हे इतिहासकाराने स्वीकारलेल्या वैचारिक चौकटीवर अवलंबून असते.
व्याख्या
इतिहासलेखन (Historiography): चिकित्सक ऐतिहासिक कथन लिहिण्याच्या पद्धतीला 'इतिहासलेखन' म्हणतात. असे कथन लिहिणाऱ्या विद्वानाला 'इतिहासकार' म्हणतात.
आधुनिक इतिहासलेखन
आधुनिक इतिहासलेखनाची चार मुख्य वैशिष्ट्ये:
- वैज्ञानिक तत्त्वांवर आधारित पद्धत:
- हे संबंधित प्रश्न तयार करण्यापासून सुरू होते.
- मानवकेंद्रित (Anthropocentric) प्रश्न:
- हे प्रश्न विशिष्ट काळातील प्राचीन मानवी समाजातील सदस्यांच्या कृत्यांबद्दल असतात.
- इतिहास देवत्वाचे आणि मानवी कृत्यांचे कोणतेही आंतरसंबंध सुचवत नाही.
- इतिहास संशोधनात उपयुक्त विविध विषयांच्या पद्धती:
- पुरातत्त्वशास्त्र (Archaeology)
- अभिलेखागार विज्ञान (Archival Science)
- हस्तलिखितशास्त्र (Manuscriptology)
- शिलालेखशास्त्र (Epigraphy - शिलालेखांचा अभ्यास)
- लिपीशैलीचे विश्लेषण (Analysis of lettering style)
- भाषाशास्त्र (Linguistics)
- नाणकशास्त्र (Numismatics - नाण्यांचा अभ्यास)
- वंशावळशास्त्र (Genealogy - वंशावळीचा अभ्यास)
- विश्वसनीय पुराव्यांवर आधारित उत्तरे:
- या प्रश्नांची उत्तरे विश्वसनीय पुराव्यांद्वारे समर्थित असतात.
- मानवी प्रवासाचे चित्रण:
- इतिहास भूतकाळातील मानवी कृत्यांच्या मदतीने मानवाच्या प्रवासाचे आलेख सादर करतो.
- ग्रीक इतिहासलेखनाचे मूळ:
- आधुनिक इतिहासलेखनाची मुळे प्राचीन ग्रीक ऐतिहासिक लेखनात आहेत असे मानले जाते.
- 'इतिहास' हा मूळतः ग्रीक शब्द आहे.
- पाचव्या शतकातील ग्रीक इतिहासकार हेरोडोटसने आपल्या 'द हिस्टरीज्' (The Histories) या पुस्तकासाठी हा शब्द प्रथम वापरला.
लक्षात ठेवा
आधुनिक इतिहासलेखन मानवकेंद्रित आहे, म्हणजे ते मानवी समाजातील सदस्यांच्या कृत्यांवर लक्ष केंद्रित करते, देवत्वावर नाही.
महत्त्वाची नोंद
हेरोडोटस या ग्रीक इतिहासकाराने 'इतिहास' हा शब्द प्रथम त्याच्या 'द हिस्टरीज्' या पुस्तकात वापरला.
युरोपमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा विकास आणि इतिहासलेखन
- १८ व्या शतकापूर्वी युरोप:
- तत्त्वज्ञान आणि विज्ञानाच्या क्षेत्रात लक्षणीय प्रगती झाली होती.
- विद्वानांनी वैज्ञानिक पद्धती लागू करून सामाजिक आणि ऐतिहासिक सत्ये अभ्यासण्याची शक्यता स्वीकारली होती.
- तत्त्वज्ञानाच्या चर्चा इतिहासातील आणि इतिहासलेखनातील वस्तुनिष्ठतेवर अधिक केंद्रित झाल्या होत्या.
- १८ व्या शतकापूर्वी युरोपातील सर्व विद्यापीठे केवळ दैवी घटनांभोवती फिरणाऱ्या तत्त्वज्ञानाच्या चर्चांमध्ये रस घेत होती.
- बदलते स्वरूप:
- १७३७ मध्ये जर्मनीमध्ये गोटिंगेन विद्यापीठाची स्थापना झाली.
- या विद्यापीठात प्रथमच इतिहासाचा स्वतंत्र विभाग होता.
- नंतर इतर जर्मन विद्यापीठेही ऐतिहासिक अभ्यासाची केंद्रे बनली.
महत्त्वाची नोंद
जर्मनीतील गोटिंगेन विद्यापीठात (१७३७) प्रथमच इतिहासाचा स्वतंत्र विभाग सुरू झाला.
महत्त्वाचे विचारवंत
इतिहासलेखनाच्या विकासात अनेक विद्वानांचे योगदान महत्त्वाचे आहे. काही महत्त्वाचे विचारवंत खालीलप्रमाणे:
रेने देकार्त (René Descartes) (१५९६-१६५०)
- योगदान: ऐतिहासिक दस्तऐवजांच्या विश्वसनीयतेची चिकित्सक तपासणी करण्यावर भर देणारे प्रमुख विचारवंत.
- प्रमुख कार्य: 'डिस्कोर्स ऑन द मेथड' (Discourse on the Method) या पुस्तकात त्यांनी दिलेले नियम वैज्ञानिक संशोधन पद्धतीवर मोठा प्रभाव टाकणारे मानले जातात.
- महत्त्वाचे तत्त्व: "जोपर्यंत सर्व शंका दूर होत नाहीत, तोपर्यंत कोणतीही गोष्ट सत्य म्हणून स्वीकारू नये."
व्होल्तेअर (Voltaire) (१६९४-१७७८)
- मूळ नाव: फ्रान्सुआ-मरी अरुये (François-Marie Arouet).
- योगदान:
- ऐतिहासिक घटनांच्या वस्तुनिष्ठ सत्यासोबत आणि कालक्रमानुसार सामाजिक परंपरा, व्यापार, अर्थव्यवस्था, कृषी इत्यादींचा विचार करणेही इतिहासलेखनात तितकेच महत्त्वाचे आहे असे मत मांडले.
- मानवी जीवनाच्या सर्व पैलूंचे आकलन इतिहासासाठी महत्त्वाचे आहे या विचाराला जन्म दिला.
- पदवी: आधुनिक इतिहासलेखनाचा जनक म्हणून व्होल्तेअरला ओळखले जाते.
जॉर्ज विल्हेल्म फ्रेडरिक हेगेल (Georg Wilhelm Friedrich Hegel) (१७७०-१८३१)
- राष्ट्रीयत्व: जर्मन तत्त्वज्ञ.
- योगदान:
- ऐतिहासिक वास्तव तार्किक पद्धतीने सादर केले पाहिजे यावर भर दिला.
- ऐतिहासिक घटनांचा कालक्रम प्रगतीचा सूचक आहे असे मानले.
- नवीन पुरावे समोर आल्यास इतिहासाचे सादरीकरण कालांतराने बदलण्यास बांधील आहे असे मत मांडले.
- त्यांच्या तत्त्वज्ञानामुळे अनेक विद्वानांना खात्री पटली की, ऐतिहासिक पद्धती वैज्ञानिक पद्धतींपेक्षा वेगळ्या असल्या तरी त्या कमी दर्जाच्या नाहीत.
- प्रमुख कार्ये:
- 'एनसायक्लोपीडिया ऑफ फिलॉसॉफिकल सायन्सेस' (Encyclopaedia of Philosophical Sciences) - त्यांच्या व्याख्यानांचा आणि लेखांचा संग्रह.
- 'रीझन इन हिस्ट्री' (Reason in History) - त्यांचे प्रसिद्ध पुस्तक.
- द्वंद्ववाद (Dialectics):
- कोणत्याही घटनेचा अर्थ दोन परस्परविरोधी संकल्पनांच्या संदर्भात समजून घेतो (उदा. सत्य-असत्य, चांगले-वाईट).
- या पद्धतीत, सुरुवातीला एक सिद्धांत मांडला जातो, ज्याला 'थिसिस' (Thesis) म्हणतात.
- नंतर या थिसिसच्या विरुद्ध एक दुसरा सिद्धांत मांडला जातो, ज्याला 'अँटीथिसिस' (Antithesis) म्हणतात.
- दोघांच्या सखोल तार्किक चर्चेनंतर एक नवीन थिसिस मांडला जातो, ज्यात दोन्ही थिसिस आणि अँटीथिसिसचा सार असतो. या प्रक्रियेला 'सिंथेसिस' (Synthesis) म्हणतात.
लिओपोल्ड फॉन रांके (Leopold von Ranké) (१७९५-१८८६)
- प्रभाव: १९ व्या शतकातील इतिहासलेखनावर बर्लिन विद्यापीठातील लिओपोल्ड फॉन रांके यांच्या विचारांचा मोठा प्रभाव होता.
- योगदान:
- ऐतिहासिक संशोधनाच्या चिकित्सक पद्धतीबद्दल बोलले.
- मूळ दस्तऐवजांमधून गोळा केलेल्या माहितीच्या अत्यंत महत्त्वावर भर दिला.
- ऐतिहासिक घटनेशी संबंधित सर्व प्रकारच्या दस्तऐवजांची अत्यंत काळजीपूर्वक तपासणी करणे आवश्यक आहे असे सांगितले.
- या पद्धतीमुळे ऐतिहासिक सत्यापर्यंत पोहोचणे शक्य आहे असे त्यांचे मत होते.
- इतिहासाच्या काल्पनिक कथनावर त्यांनी टीका केली.
- प्रमुख कार्ये:
- 'द थिअरी अँड प्रॅक्टिस ऑफ हिस्ट्री' (The Theory and Practice of History)
- 'द सिक्रेट ऑफ वर्ल्ड हिस्ट्री' (The Secret of World History)
कार्ल मार्क्स (Karl Marx) (१८१८-१८८३)
- काळ: १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात कार्ल मार्क्सने मांडलेल्या नवीन सिद्धांतामुळे विचारांची एक नवीन शाळा उदयास आली.
- योगदान:
- इतिहास म्हणजे अमूर्त कल्पनांबद्दल नाही, तर तो जिवंत लोकांबद्दल आहे असे मार्क्सने मांडले.
- मानवी संबंध लोकांच्या मूलभूत गरजा आणि त्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी उपलब्ध असलेल्या उत्पादन साधनांच्या मालकीवर आणि स्वरूपावर आधारित असतात.
- समाजातील वेगवेगळ्या स्तरांना या साधनांची उपलब्धता समान नसते. ही असमानता समाजाला वर्गांमध्ये विभाजित करते, ज्यामुळे वर्गसंघर्ष निर्माण होतो.
- मार्क्सच्या मते, मानवी इतिहास हा वर्गसंघर्षाचा इतिहास आहे, कारण उत्पादन साधनांची मालकी असलेला वर्ग इतर वर्गांचे आर्थिक शोषण करतो.
- प्रमुख कार्य: 'दास कॅपिटल' (Das Kapital) - जगभरात सर्वाधिक संदर्भित पुस्तक.
अॅनल्स प्रणाली (Annales School)
- काळ: २० व्या शतकाच्या सुरुवातीला फ्रान्समध्ये इतिहासलेखनाची एक नवीन प्रणाली उदयास आली, जी 'अॅनल्स प्रणाली' म्हणून ओळखली जाते.
- योगदान:
- या प्रणालीने इतिहासलेखनाला एक नवीन दिशा दिली.
- इतिहास केवळ राजकीय घटना, राजे, महान नेते, राजकारण, मुत्सद्देगिरी आणि युद्धे याबद्दल नाही, तर ऐतिहासिक काळात हवामान, स्थानिक लोक, कृषी, व्यापार, तंत्रज्ञान, दळणवळणाची साधने, सामाजिक विभागणी आणि त्यांची सामूहिक मानसिकता इत्यादींबद्दलही आहे हे आता ओळखले गेले.
- फ्रेंच इतिहासकारांनी अॅनल्स प्रणाली सुरू केली.
स्त्रीवादी इतिहासलेखन (Feminist Historiography)
- संकल्पना: स्त्रीवादी इतिहासलेखन म्हणजे स्त्रियांच्या दृष्टिकोनातून इतिहासाची पुनर्रचना करणे.
- संस्थापक: सिमोन द बोव्हुआर (Simone de Beauvoir) यांच्या लेखनाने स्त्रीवादाची मूलभूत तत्त्वे स्थापित करण्यास मदत केली. त्या फ्रेंच होत्या.
- योगदान:
- याने इतिहासात स्त्रियांचा समावेश करण्यावरच नव्हे, तर इतिहासाच्या पुरुषप्रधान दृष्टिकोनावर पुनर्विचार करण्यावर भर दिला.
- यामुळे ऐतिहासिक संशोधनाला स्त्रियांच्या जीवनाच्या विविध पैलूंवर, जसे की त्यांचे रोजगार, कामगार संघटनांमधील त्यांची भूमिका, त्यांच्यासाठी काम करणाऱ्या संस्था, त्यांचे कौटुंबिक जीवन इत्यादींवर सखोल लक्ष केंद्रित करण्यास प्रवृत्त केले.
- १९९० नंतरच्या ऐतिहासिक लेखनात स्त्रियांना एक स्वतंत्र सामाजिक वर्ग म्हणून चित्रित केले गेले.
मिशेल फुको (Michel Foucault) (१९२६-१९८४)
- राष्ट्रीयत्व: २० व्या शतकातील फ्रेंच इतिहासकार.
- योगदान:
- इतिहासलेखनात एक नवीन संकल्पना मांडली.
- त्यांच्या 'आर्किऑलॉजी ऑफ नॉलेज' (Archaeology of Knowledge) या पुस्तकात त्यांनी असा युक्तिवाद केला की, ऐतिहासिक घटनांना कालक्रमानुसार मांडण्याची प्रचलित पद्धत योग्य नाही.
- पुरातत्त्वशास्त्र अंतिम ऐतिहासिक सत्यापर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करत नाही, तर भूतकाळातील विविध संक्रमणांचे स्पष्टीकरण देण्याचा प्रयत्न करते याकडे त्यांनी लक्ष वेधले.
- इतिहासातील संक्रमणांचे स्पष्टीकरण देणे अधिक महत्त्वाचे आहे असे फुकोला वाटले.
- त्यांनी त्यांच्या पद्धतीला 'ज्ञानाचे पुरातत्त्व' (Archaeology of Knowledge) असे म्हटले.
- कार्यक्षेत्राचा विस्तार:
- फुकोने इतिहासकारांनी आतापर्यंत दुर्लक्षित केलेल्या क्षेत्रांना, जसे की मानसिक विकार, वैद्यकशास्त्र, तुरुंग प्रशासन इत्यादींना ऐतिहासिक विश्लेषणाखाली आणले.
- यामुळे इतिहासलेखनाचे कार्यक्षेत्र सतत विस्तारत गेले.
- साहित्य, स्थापत्यशास्त्र, शिल्पकला, चित्रकला, संगीत, नृत्य, नाटक, चित्रपट आणि दूरदर्शन यांसारख्या विविध विषयांचा इतिहास लिहिण्याची प्रथा सुरू झाली.
टीप
व्होल्तेअरला आधुनिक इतिहासलेखनाचा जनक का म्हणतात हे स्पष्ट करा. (३ गुण)
व्याख्या
द्वंद्ववाद (Dialectics): हेगेलने मांडलेली एक पद्धत, ज्यात थिसिस, अँटीथिसिस आणि सिंथेसिस या तीन टप्प्यांतून एखाद्या संकल्पनेचा विकास होतो.
महत्त्वाची नोंद
कार्ल मार्क्सच्या मते, मानवी इतिहास हा वर्गसंघर्षाचा इतिहास आहे.
लक्षात ठेवा
अॅनल्स प्रणालीने इतिहासलेखनाला केवळ राजकीय घटनांपुरते मर्यादित न ठेवता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक पैलूंना महत्त्व दिले.
व्याख्या
स्त्रीवादी इतिहासलेखन: स्त्रियांच्या दृष्टिकोनातून इतिहासाची पुनर्रचना करणे आणि पुरुषप्रधान दृष्टिकोनावर पुनर्विचार करणे.
टीप
मिशेल फुकोच्या 'ज्ञानाचे पुरातत्त्व' या संकल्पनेचे स्पष्टीकरण द्या. (३ गुण)
