డూడూ బసవన్న
'డూడూ బసవన్న' పాఠం గంగిరెద్దులవారి జీవన విధానాన్ని, జానపద కళల ప్రాముఖ్యతను విద్యార్థులకు తెలియజేస్తుంది. ఈ అధ్యాయంలో రావూరి భరద్వాజ పరిచయం, గంగిరెద్దుల ఆట యొక్క ప్రాచీనత, దానిని ఆడించే విధానం, ప్రస్తుత పరిస్థితులు వివరించబడ్డాయి. గుణసంధి, సవర్ణదీర్ఘ సంధి, ద్వంద్వ సమాసం, ద్విగు సమాసం, అనుమత్యర్థక, ఆశీర్వాదార్థక వాక్యాలు వంటి వ్యాకరణాంశాలు కూడా ఈ పాఠంలో భాగంగా ఉన్నాయి. ఇది మన సంస్కృతి, సంప్రదాయాలను అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది.
రచయిత పరిచయం: రావూరి భరద్వాజ
రావూరి భరద్వాజ తెలుగు సాహిత్యంలో ఒక ప్రముఖ రచయిత. వీరి రచనలు సమాజంలోని వివిధ వర్గాల జీవన విధానాలను, కష్టాలను ప్రతిబింబిస్తాయి.
- జననం: గుంటూరు జిల్లా తాడికొండలో 1927, జూలై 5న జన్మించారు.
- మరణం: 2013, అక్టోబర్ 18న మరణించారు.
- తొలి కథ: విమల
- ప్రముఖ రచనలు:
- కథా సంపుటాలు: అపరిచితులు, కథాసాగరము (37 సంపుటాలు).
- పిల్లల కథలు: ఉడుతమ్మ ఉపదేశం, కీలుగుర్రం (43 కథలు).
- నవలలు: కరిమింగిన వెలగపండు, జల ప్రళయం (17 నవలలు).
- ప్రధాన పురస్కారాలు:
- జ్ఞానపీఠ పురస్కారం: వీరి పాకుడు రాళ్ళు నవలకు లభించింది. (తెలుగు సాహిత్యంలో అత్యున్నత పురస్కారం)
- కళా ప్రపూర్ణ
- కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం
- సోవియట్ భూమి నెహ్రూ పురస్కారం
- రాజాలక్ష్మీ ఫౌండేషన్ అవార్డు
- గోపీచంద్ జాతీయ సాహిత్య పురస్కారం
- కళారత్న (ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం)
- లోక్ నాయక్ ఫౌండేషన్ పురస్కారం
- ప్రస్తుత పాఠ్యభాగం మూలం: జీవనసమరం అనే వ్యాసార్థ జీవుల యథార్థగాథల పుస్తకం నుండి తీసుకోబడింది.
పాఠం ఉద్దేశ్యం:
- గంగిరెద్దులవారి జీవన విధానాన్ని తెలియజేయడం.
- జానపద కళల పట్ల విద్యార్థులకు అవగాహన కల్పించడం.
రావూరి భరద్వాజకు పాకుడు రాళ్ళు నవలకు జ్ఞానపీఠ పురస్కారం లభించింది. ఇది తెలుగు సాహిత్యంలో అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైన పురస్కారం.
డూడూ బసవన్న - గంగిరెద్దుల ఆట
నాగరికత పెరుగుతున్న కొద్దీ పాత సంప్రదాయాలు, కళారూపాలు కనుమరుగవుతున్నాయి. అలాంటి వాటిలో ఒకటి గంగిరెద్దుల ఆట. ఈ పాఠం గంగిరెద్దులవారి జీవన విధానాన్ని, వారి కష్టాలను బసవయ్య అనే వ్యక్తి ద్వారా వివరిస్తుంది.
గంగిరెద్దుల ఆట ప్రాచీనత
- ఈ ఆట చాలా ప్రాచీనమైనది. పరమేశ్వరుడు తన నందిచేత ఈ ఆట ఆడించాడట అని ప్రతీతి.
- మహాచక్రవర్తులు, రాజుల కాలంలో ఈ ఆట మరింత ప్రసిద్ధి చెందింది. అప్పటి పుస్తకాలలో రాకుమారులు, రాజకుమార్తెలు గంగిరెద్దులను చూసి ఆనందించిన చిత్రాలు కనిపిస్తాయి.
- ప్రారంభంలో వినోద క్రీడగా ఉన్న ఈ ఆట, కాలక్రమేణా జీవనోపాధిగా మారింది.
గంగిరెద్దులవారి జీవనం - బసవయ్య కథ
- బసవయ్య పరిచయం:
- చాలా పెద్ద కుటుంబం, ఆరుగురు అన్నదమ్ముల్లో పెద్దవాడు.
- తండ్రి వెంట ఊరూరా తిరుగుతూ, చిన్నతనం నుంచే గంగిరెద్దుల ఆటలోని మెలకువలు నేర్చుకున్నాడు.
- వాయిద్యాలు:
- బసవయ్య తండ్రి ఎద్దును ఆడించేవాడు, బసవయ్య రాండోలు వాయించేవాడు.
- రాండోలు వాయించడం కష్టం: రెండు చేతులతో రెండు కర్రలు పట్టుకొని, ఒక పుడకతో డోలు చర్మాన్ని రాపాడుతూ, మరో కర్రతో రెండోవైపున వరుసలు వాయించాలి.
- బసవయ్య బాబాయి శృతిపోస్తూ, రాండోలు వాయించేవాడు. బసవయ్య సన్నాయి వాయించేవాడు.
- గంగిరెద్దుల శిక్షణ:
- గంగిరెద్దులను సాధారణంగా కొనరు. తప్పడు సుడులున్న గిత్తల్ని, పొగరుమోతు వాటిని, పోట్ల కోడెల్ని వీరికి ఇస్తారు.
- ముగ్గురు మనుషులు కలిసి, మూతికి చిక్కం కట్టి, కాళ్ళకు బంధాలు వేసి అదుపులోకి తెస్తారు.
- కొన్ని గిత్తలు 3-4 నెలల్లో విద్యలు నేర్చుకుంటే, కొన్నింటికి 7-8 నెలలు పడుతుంది.
- శిక్షణ సమయంలో కొట్టక తప్పదని బసవయ్య చెబుతాడు. నేర్చుకున్న తర్వాత కూడా కొన్నిసార్లు మొరాయించి పరువు తీస్తాయట.
- ప్రదర్శన విధానం:
- పోలేరమ్మ గుడి దగ్గరో, బొడ్డురాయి దగ్గరో 'గది' వేసి ప్రదర్శనలు ఇచ్చేవారు.
- 200-300 మంది దాకా చుట్టూ చేరేవారు.
- ఎద్దు రకరకాల మోకరులు వేస్తుంది: ముందుకు నడుస్తుంది, వెనక్కు జరుగుతుంది, ఒంటికాలితో దండం పెడుతుంది, 'కాదు', 'అవును' అని తలతో సైగ చేస్తుంది, రాండోలు వాయించడానికి అనుగుణంగా గంతులు వేస్తుంది, అలిగేది, కోపగించుకునేది, ఆనందంతో చిందులు తొక్కుతుంది, కోపంతో కాలు దువ్వి, తోకమట్ట ఎగబట్టి, రంకెలు వేస్తుంది.
- ఏ పని చేయమంటే ఆ పని శుభ్రంగా చేసేది.
- ఆర్థిక పరిస్థితి - మారుతున్న కాలం:
- గతంలో ఊళ్ళల్లో 3 రోజులు మకాం వేసేవారు. ఊరి బయట చెట్టు కింద ఉండిపోయేవారు.
- రైతుల కొట్టాల దగ్గర ఎద్దుకు మేతకు కొరత ఉండేది కాదు.
- ప్రజలు పోటీపడి పాత పంచెలు, ఉత్తరీయాలు, చొక్కాలు, చీరలు, రవికలు, మేత, దానా ఇచ్చేవారు.
- కాలం మారడంతో ఈ పరిస్థితి మారిపోయింది. ఇప్పుడు గుప్పెళ్ళతో 5 పైసలో, 10 పైసలో ఇస్తున్నారు.
- బసవయ్య తమ్ముళ్ళు కూలి పనులు చేసుకుంటున్నారు. బసవయ్య, అతని లింగమయ్య మాత్రమే ఇంకా బసవదేవులను నమ్ముకొని బతుకుతున్నారు.
- "ఏ ఊరు పచ్చగా ఉంటే అదే నా ఊరు. ఎక్కడ ధర్మప్రభువులుంటే అదే నా ఊరు" అని బసవయ్య అంటాడు, తమకు స్థిరమైన ఊరు లేదని తెలియజేస్తూ.
- భవిష్యత్తు:
- బసవయ్యకు ఐదుగురు పిల్లలు. పెద్దవాడు రెండో తమ్ముడి దగ్గర ఉంటాడు. మిగిలిన నలుగురు అతనితోనే తిరుగుతారు.
- "ఈ విద్య నాతోనే ఆఖరిసారి" అని బసవయ్య బాధగా చెబుతాడు. అతని కళ్ళు నీటితో నిండిపోతాయి, ఈ కళ అంతరించిపోతుందనే ఆవేదనతో.
గంగిరెద్దుల ఆట అనేది కేవలం వినోదం మాత్రమే కాదు, అది ఒక సంస్కృతి, ఒక జీవన విధానం. ఆధునికత పేరుతో ఇలాంటి కళారూపాలు కనుమరుగవడం బాధాకరం.
జానపద కళారూపాలు - కురవంజి
జానపద కళారూపాలు సమాజ వినోదం కోసం ఏర్పడినవి. ఇవి కొండ గ్రామాలలో పుట్టి క్రమక్రమంగా ద్రావిడ దేశాలన్నింటికీ విస్తరించాయి.
కురవంజి
- ప్రాచీనత: ఆటవికుల నుండి పుట్టిన ప్రాచీన జానపద కళారూపం.
- పుట్టుక: కురవలు అనేవారు వినోదం కోసం ఆరంభించినా, క్రమంగా అదే వారికి జీవనోపాధి అయ్యింది.
- ప్రదర్శన:
- వీరు పుణ్యక్షేత్రాల దగ్గర వాటి స్థలపురాణాలను, పవిత్ర కథలు, గాథల్ని ఆశువుగా చెప్పి యాత్రికులను మంత్రముగ్ధులను చేసేవారు.
- యాత్రికులు వారి ప్రదర్శనకు మెచ్చి బహుమతులిచ్చేవారు.
- మార్పులు: కురవంజి కాలానగుణంగా అనేక రూపాంతరాలు చెందింది. ప్రస్తుతం ఏకపాత్రగా మారి మిగిలింది.
- ప్రత్యేకత: వారు సోదె చెప్పే విధానం అద్భుతంగా, ఆశ్చర్యంగా ఉంటుంది.
జానపద కళారూపాలు: ప్రజల వినోదం కోసం, వారి సంస్కృతిని ప్రతిబింబిస్తూ, గ్రామీణ ప్రాంతాలలో వృద్ధి చెందిన కళలు. ఉదా: గంగిరెద్దుల ఆట, కురవంజి, తోలుబొమ్మలాట.
పదజాలం - అర్థాలు, పర్యాయపదాలు, విశేషార్థాలు
1. అర్థాలు (Meaning)
- మకాం: నివాసం, బస
- ఆప్యాయత: ప్రేమ, అభిమానం
- అనుగుణంగా: తగినట్లుగా, అనుకూలంగా
- కనుమరుగు: అదృశ్యం, కనిపించకుండా పోవడం
2. పర్యాయపదాలు (Synonyms)
- నాన్న: తండ్రి, జనకుడు, పిత
- బసవన్న: వృషభం, ఎద్దు, గోవు
- సంతోషం: ఆనందం, హర్షం, ముదం
3. విశేషార్థాలు / పదబంధాలు (Idioms / Phrases)
- రూపుమాపు: నాశనం చేయు, నిర్మూలించు
- పట్టుకొని వేళ్ళాడు: వదిలిపెట్టకుండా ఉండు, ఆధారపడి ఉండు
- కాలుదువ్వు: తగవుకు సిద్ధపడడం, పోరాటానికి సిద్ధమవడం
- తిలోదకాలివ్వడం: సంబంధం లేక అనుబంధం తెంచుకోవడం, వదిలిపెట్టడం
వ్యాకరణాంశాలు - సంధులు
తెలుగు వ్యాకరణంలో సంధులు చాలా ముఖ్యమైనవి. రెండు పదాలు కలిసినప్పుడు వాటి మధ్య జరిగే మార్పును సంధి అంటారు.
1. గుణసంధి
- నియమం: అకారానికి (అ, ఆ) ఇ, ఉ, ఋ లు పరమైతే క్రమంగా ఏ, ఓ, అర్ లు ఏకాదేశంగా వస్తాయి.
- అ / ఆ + ఇ / ఈ = ఏ
- అ / ఆ + ఉ / ఊ = ఓ
- అ / ఆ + ఋ / ౠ = అర్
- ఏ, ఓ, అర్ లను గుణములు అంటారు.
- ఉదాహరణలు:
- మహేశ్: మహా + ఈశ్ = మహేశ్ (ఆ + ఈ = ఏ)
- మహోదధి: మహా + ఉదధి = మహోదధి (ఆ + ఉ = ఓ)
- రాజర్షి: రాజ + ఋషి = రాజర్షి (అ + ఋ = అర్)
- రాజేంద్ర: రాజ + ఇంద్ర = రాజేంద్ర (అ + ఇ = ఏ)
- తిలోదకాలు: తిల + ఉదకాలు = తిలోదకాలు (అ + ఉ = ఓ)
- మహర్షి: మహా + ఋషి = మహర్షి (ఆ + ఋ = అర్)
- పరోపకారం: పర + ఉపకారం = పరోపకారం (అ + ఉ = ఓ)
- రమేశ్: రమ + ఈశ్ = రమేశ్ (అ + ఈ = ఏ)
- జాతీయోద్యమం: జాతీయ + ఉద్యమం = జాతీయోద్యమం (అ + ఉ = ఓ)
- దేవర్షి: దేవ + ఋషి = దేవర్షి (అ + ఋ = అర్)
2. సవర్ణదీర్ఘ సంధి
- నియమం: అ, ఇ, ఉ, ఋ లకు సవర్ణములైన అచ్చులు పరమైనప్పుడు వాటి దీర్ఘాలు ఏకాదేశంగా వస్తాయి.
- అ + అ/ఆ = ఆ
- ఇ + ఇ/ఈ = ఈ
- ఉ + ఉ/ఊ = ఊ
- ఋ + ఋ/ౠ = ౠ
- ఉదాహరణలు:
- సత్యాగ్రహం: సత్య + ఆగ్రహం = సత్యాగ్రహం (అ + ఆ = ఆ)
- గిరీశుడు: గిరి + ఈశుడు = గిరీశుడు (ఇ + ఈ = ఈ)
- గురూపదేశం: గురు + ఉపదేశం = గురూపదేశం (ఉ + ఉ = ఊ)
- పిత్రృణం: పితృ + ఋణం = పిత్రృణం (ఋ + ఋ = ౠ)
- శైలాగ్రం: శైల + అగ్రం = శైలాగ్రం (అ + అ = ఆ)
- మునీంద్రుడు: ముని + ఇంద్రుడు = మునీంద్రుడు (ఇ + ఇ = ఈ)
- మధూహ: మధు + ఊహ = మధూహ (ఉ + ఊ = ఊ)
సంధి పదాలను విడదీసేటప్పుడు, కలిపేటప్పుడు పూర్వపదం, పరపదం రెండింటికీ అర్థం ఉండేలా చూసుకోవాలి. గుణసంధిలో 'ఏ, ఓ, అర్' వస్తే, సవర్ణదీర్ఘ సంధిలో 'ఆ, ఈ, ఊ, ౠ' దీర్ఘాలు వస్తాయి.
వ్యాకరణాంశాలు - సమాసాలు
సమాసం అంటే రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదాలు కలిసి ఒకే పదంగా ఏర్పడటం.
1. ద్వంద్వ సమాసం
- నియమం: రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ నామవాచకాలు కలిసి, రెండు పదాలకు సమాన ప్రాధాన్యం ఉంటే దానిని ద్వంద్వ సమాసం అంటారు.
- విగ్రహ వాక్యం: 'మరియు', 'ఇంకా', 'ను' వంటి పదాలతో విడదీస్తారు.
- ఉదాహరణలు:
- అందచందాలు: అందమును, చందమును
- కాలుసేతులు: కాలును, చేతులును
- అన్నదమ్ములు: అన్నయును, తమ్ముడును
2. ద్విగు సమాసం
- నియమం: మొదటి పదం సంఖ్యావాచకం (సంఖ్యను సూచించేది) అయి, రెండవ పదం నామవాచకం అయి, సమూహాన్ని సూచిస్తే దానిని ద్విగు సమాసం అంటారు.
- విగ్రహ వాక్యం: 'అయిన', 'గల' వంటి పదాలతో విడదీస్తారు.
- ఉదాహరణలు:
- రెండైన చేతులు: ద్విహస్తం
- మూడైన మాసాలు: త్రిమాసాలు
- ఐదుగురైన పిల్లలు: పంచపిల్లలు
ద్వంద్వ సమాసంలో రెండు పదాలకూ ప్రాధాన్యం ఉంటుంది, ద్విగు సమాసంలో మొదటి పదం సంఖ్యను సూచిస్తుంది.
వ్యాకరణాంశాలు - వాక్య రకాలు
తెలుగులో వాక్యాలు వాటి అర్థాన్ని బట్టి వివిధ రకాలుగా ఉంటాయి.
1. అనుమత్యర్థక వాక్యాలు
- నియమం: ఒక పనిని చేయడానికి అనుమతి ఇచ్చే లేదా కోరే అర్థాన్ని సూచించే వాక్యం.
- గుర్తింపు: 'రావచ్చు', 'వెళ్ళవచ్చు', 'చేయవచ్చు' వంటి పదాలు ఉంటాయి.
- ఉదాహరణలు:
- మీరు లోపలికి రావచ్చు.
- నువ్వు ఇంటికి వెళ్ళవచ్చు.
- మీరు సెలవు తీసుకోవచ్చు.
- రహీమ్ నువ్వు ఇంటికి వెళ్ళవచ్చు.
- ఎల్విన్! నువ్వు పాఠశాలకు వెళ్ళవచ్చు.
- నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళిరావచ్చు.
2. ఆశీర్వాదార్థక వాక్యాలు
- నియమం: శుభాన్ని, దీవెనలను, ఆశీస్సులను తెలియజేసే వాక్యం.
- గుర్తింపు: 'కలుగుగాక', 'వర్ధిల్లు', 'ప్రాప్తిరస్తు' వంటి పదాలు ఉంటాయి.
- ఉదాహరణలు:
- నీకు శుభం కలుగుగాక!
- నిండు నూరేళ్ళు వర్ధిల్లు!
- నీకు మంచి బుద్ధి కలుగుగాక!
- నాయనా! వర్ధిల్లు.
- సరోజా! సద్విద్యా ప్రాప్తిరస్తు.
- నీకు ఎల్లవేళలా శుభం కలుగుగాక.
3. ఇతర వాక్య రకాలు (సంక్షిప్తంగా)
- ప్రశ్నార్థక వాక్యం: ప్రశ్న అడిగే వాక్యం. (ఉదా: నువ్వు పద్యం చదివావా?)
- ఆజ్ఞార్థక వాక్యం: ఆజ్ఞాపించే లేదా ఆదేశించే వాక్యం. (ఉదా: అల్లరి చేయకండి.)
- ఆశ్చర్యార్థక వాక్యం: ఆశ్చర్యాన్ని, ఆనందాన్ని, బాధను వ్యక్తపరిచే వాక్యం. (ఉదా: అబ్బో! పువ్వు ఎంత బాగుందో!)
