సమయస్ఫూర్తి

కందుకూరి వీరేశలింగం (1848-1919)

• జననం: 16.4.1848, రాజమండ్రి.
• మరణం: 27.5.1919.
• బిరుదులు: గద్యతిక్కన, నవయుగ వైతాళికుడు.
• ప్రముఖ రచనలు:
• 'రాజశేఖర చరిత్రము' (తొలి తెలుగు నవల).
• 'పూర్వకథా సంగ్రహము'.
• 'హాస్య సంజీవని' (పత్రిక).
• 'సతీహిత బోధిని' (పత్రిక).
• 'ఆంధ్రకవుల చరిత్రము'.
• సంఘ సంస్కర్త: విద్యావేత్త, స్త్రీ విద్య, వితంతు వివాహాల కోసం కృషి చేశారు.

పంచతంత్ర కథలు

• ప్రపంచ ప్రసిద్ధి: నీతిని బోధించే కథలు.
• మూల భాష: సంస్కృతం.
• రచయిత: విష్ణుశర్మ.
• తెలుగు అనువాదం: పరవస్తు చిన్నయసూరి 'నీతిచంద్రిక' పేరుతో అనువదించారు.
• ఈ పాఠం మూలం: కందుకూరి వీరేశలింగం అనువదించిన పంచతంత్ర కథలలోని 'విగ్రహం' అనే భాగం.

పాఠం ఉద్దేశ్యం

• ప్రతి వ్యక్తి సమయోచిత ప్రతిభను కనబరచి ఆపదల నుండి తప్పించుకోవాలి.
• మోసపు మాటలను నమ్మకూడదు.
• తెలివైన ఆలోచనలతో కష్టాలను అధిగమించాలి.

కథలోని పాత్రలు

• రోమశుడు: పిల్లి.
• పలితుడు: గుడ్లగూబ.
• చంద్రకుడు: గుడ్లగూబ గుంపు నాయకుడు.
• వేటగాడు: వలను వేసిన వ్యక్తి.
• ఎలుక: కథలో ప్రధాన పాత్ర.

కథా సారాంశం

1. ప్రదేశం: పంచవనం అనే ప్రాంతంలోని ఒక మర్రిచెట్టు తొర్రలో రోమశుడు (పిల్లి) నివసిస్తుంది. ఆ చెట్టు క్రింద పలితుడు (గుడ్లగూబ) కాపురముంటుంది.
2. ఆపద: ఒక రాత్రి వేటగాడు వచ్చి చెట్టు చుట్టూ వల పన్నాడు. తెల్లవారుతూనే ఆహారం కోసం బయలుదేరిన రోమశుడు ఆ వలలో చిక్కుకున్నాడు.
3. పలితుడి ఆనందం: రోమశుడు వలలో చిక్కుకోవడం చూసి పలితుడు తన శత్రువు పోతాడని సంతోషించాడు.
4. పలితుడికి ఆపద: అదే సమయంలో చంద్రకుడు అనే గుడ్లగూబ గుంపు ఎలుకను చూసి అక్కడికి వచ్చింది. చంద్రకుడిని చూసి పలితుడు భయపడ్డాడు, తన ప్రాణాలకు ప్రమాదం అనుకున్నాడు.
5. సమయస్ఫూర్తి: పలితుడు తన ప్రాణాలను కాపాడుకోవడానికి సమయస్ఫూర్తితో ఆలోచించాడు. రోమశుడిని అర్థం చేసుకొని ప్రాణాలు నిలబెట్టుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.
6. పలితుడి సంభాషణ: పలితుడు రోమశుడి వద్దకు వెళ్లి, జాతి వైరం ఉన్నా, ప్రస్తుతం కష్టకాలం కాబట్టి సహకరించుకొని ఆపద నుండి బయటపడదామని ప్రతిపాదించాడు. వల తాడులు కొరికి రోమశుడిని రక్షిస్తే, రోమశుడు తనను మింగేస్తాడేమోనని భయపడ్డానని, కానీ తెలియని దాని నోటపడి చావడం కన్నా రోమశుడికి ఉపకారం చేసి స్నేహంగా ఉందామని, లేదంటే రోమశుడికి ఆహారం అయిపోదామని తెగించి వచ్చానని చెప్పాడు.
7. రోమశుడి స్పందన: రోమశుడు పలితుడి మాటలకు ఆనందపడి, తన జీవితం చివరి దశలో ఉందని, పలితుడు చెప్పినట్లే నడుచుకుందామని, పలితుడి త్యాగబుద్ధికి కృతజ్ఞతలు తెలిపాడు. పలితుడి ప్రాణాలకు తాను అడ్డువేస్తానని హామీ ఇచ్చాడు.
8. చంద్రకుడి నిరాశ: రోమశుడు, పలితుడు సఖ్యంగా మాట్లాడుకోవడం చూసి చంద్రకుడు తన పథకం పారదని నిరాశతో వెళ్లిపోయాడు.
9. వేటగాడి రాక: వేటగాడు కుక్కలతో వలలో చిక్కుకున్న పిల్లి కోసం వస్తున్నాడు. రోమశుడు పలితుడిని తొందరగా రక్షించమని కోరాడు.
10. పలితుడి తెలివి: పలితుడు తెలివిగా వల కొరుకుతున్నట్లు నటించి, వేటగాడు దగ్గరికి రాగానే వల కొరికి, రోమశుడు పారిపోవడానికి దారి చేసి, తాను తన కన్నంలోకి దూరాడు.
11. రోమశుడి పలాయనం: రోమశుడు 'బ్రతుకుజీవుడా' అనుకుంటూ చెట్టెక్కాడు. పిల్లి చేజారిపోయిందని విచారించిన వేటగాడు వెనుదిరిగాడు.
12. పలితుడి జాగ్రత్త: కొంతసేపటికి రోమశుడు చెట్టు దిగి, పలితుడిని బయటకు రమ్మని, కలిసిమెలిసి ఉందామని పిలిచాడు. అయితే తెలివైన పలితుడు కన్నంలోంచి తల బయటకు పెట్టి, జాతి లక్షణం కాదనలేని వైర లక్షణం అని, బయటకు వస్తే తనకు ప్రాణగండం తప్పదని చెప్పి కన్నంలోకి దూరి మాయమయ్యాడు.
13. కథ ముగింపు: ఎలుక రాకపోయేసరికి రోమశుడు నిరాశపడ్డాడు. కథ శుభంకరంగా ముగిసింది.

కథలోని నీతి

• ఆపదలో ఉన్నప్పుడు సమయస్ఫూర్తితో ఆలోచించి, తెలివిగా వ్యవహరించాలి.
• శత్రువుతో కూడా అవసరమైనప్పుడు సహకరించుకోవాలి, కానీ పూర్తిగా నమ్మకూడదు.
• మోసపూరిత మాటలకు లొంగకూడదు.
• ఒకరి కష్టాన్ని చూసి సంతోషించకూడదు, ఎందుకంటే ఎవరికి ఎప్పుడు ఆపద వస్తుందో తెలియదు.
• బుద్ధిమంతులు ప్రమాదం ఎదురైనప్పుడు ధైర్యం వహిస్తారు, ఏడవరు.

అర్థాలు (Meaning)

• ఆహారాన్వేషణ: ఆహారం వెతకడం.
• ప్రాణభీతి: ప్రాణాలకు భయం.
• చిరకాల వైరము: చాలా కాలం నుండి ఉన్న శత్రుత్వం.
• మైత్రి: స్నేహం.
• సదాలోచనలు: మంచి ఆలోచనలు.
• సమయస్ఫూర్తి: సందర్భానికి తగ్గ తెలివి.
• అపకారం: కీడు.
• ఉపకారం: మేలు.
• కృతజ్ఞతలు: చేసిన మేలును గుర్తుంచుకోవడం.
• అజ్ఞానం: తెలియనితనం.
• సఖ్యంగా: స్నేహంగా.
• కిరాతకుడు: క్రూరుడు.
• కాలయముడు: యముడితో సమానమైనవాడు (చంపడానికి వచ్చినవాడు).
• కపటంతో: మోసంతో.
• పటాపంచలు: నాశనం.
• గుభేలుమంది: భయంతో గుండె వేగంగా కొట్టుకోవడం.

వ్యతిరేక పదాలు (Antonyms)

| పదం | వ్యతిరేక పదం | |:---------|:-------------| | అదృష్టం | దురదృష్టం | | మంచి | చెడు | | వెలుగు | చీకటి | | అపకారం | ఉపకారం | | ధర్మం | అధర్మం | | సత్యం | అసత్యం | | స్నేహం | శత్రుత్వం | | ఆనందం | దుఃఖం | | ధైర్యం | భయం | | జ్ఞానం | అజ్ఞానం |

ప్రకృతి-వికృతులు (Original-Derived Words)

| ప్రకృతి పదం | వికృతి పదం | |:------------|:-----------| | ఆహారం | ఓగిరం | | ధర్మం | దమ్మం | | ప్రాణం | పాణం | | కథ | కత | | సంతోషం | సంతోసం | | భిక్షువు | బిచ్చగాడు | | రాత్రి | రేయి | | కార్యం | కర్జం | | ఆజ్ఞ | ఆన | | లక్ష్మి | లచ్చి |

సంధి

• నిర్వచనం: రెండు పదాలు కలిసినప్పుడు, మొదటి పదం చివరి అచ్చు, రెండవ పదం మొదటి అచ్చు కలిసి ఒకే అచ్చుగా మారడాన్ని సంధి అంటారు.
• తెలుగు సంధులు: రెండు తెలుగు పదాల మధ్య జరిగే సంధులను తెలుగు సంధులు అంటారు.

ఉత్వసంధి (ఉకార సంధి)

• సూత్రం: ఉత్తునకు అచ్చు పరమైనప్పుడు సంధి నిత్యం.
• ఉత్తు: 'ఉ' కారం (హ్రస్వ ఉకారం).
• పరమవడం: రెండవ పదం మొదట అచ్చు రావడం.
• నిత్యం: సంధి తప్పకుండా జరుగుతుంది.
• వివరణ: మొదటి పదం చివర 'ఉ' కారం ఉండి, రెండవ పదం మొదట ఏదైనా అచ్చు ఉంటే, ఆ రెండు అచ్చులు కలిసిపోయి రెండవ పదం మొదట ఉన్న అచ్చు నిలుస్తుంది. మొదటి పదం చివరి 'ఉ' కారం లోపిస్తుంది.
• ఉదాహరణలు:
• పిల్లలు + అందరూ = పిల్లలందరూ
• పిల్లలు (ఉ) + అందరూ (అ) -> 'ఉ' లోపించి 'అ' మిగిలింది.
• రాముడు + అతడు = రాముడతడు
• రాముడు (ఉ) + అతడు (అ) -> 'ఉ' లోపించి 'అ' మిగిలింది.
• వాడు + ఎక్కడ = వాడెక్కడ
• వాడు (ఉ) + ఎక్కడ (ఎ) -> 'ఉ' లోపించి 'ఎ' మిగిలింది.
• మనము + అందరం = మనమందరం
• మనము (ఉ) + అందరం (అ) -> 'ఉ' లోపించి 'అ' మిగిలింది.
• ఎవరు + ఇక్కడ = ఎవరిక్కడ
• ఎవరు (ఉ) + ఇక్కడ (ఇ) -> 'ఉ' లోపించి 'ఇ' మిగిలింది.
• వారు + అందరూ = వారందరూ
• వారు (ఉ) + అందరూ (అ) -> 'ఉ' లోపించి 'అ' మిగిలింది.
• మహానీయులు + అందరూ = మహానీయులందరూ
• మహానీయులు (ఉ) + అందరూ (అ) -> 'ఉ' లోపించి 'అ' మిగిలింది.
• మీరు + అందరూ = మీరందరూ
• మీరు (ఉ) + అందరూ (అ) -> 'ఉ' లోపించి 'అ' మిగిలింది.
• ఇల్లు + ఉంది = ఇల్లుంది
• ఇల్లు (ఉ) + ఉంది (ఉ) -> 'ఉ' లోపించి 'ఉ' మిగిలింది.
• ప్రజలు + అందరూ = ప్రజలందరూ
• ప్రజలు (ఉ) + అందరూ (అ) -> 'ఉ' లోపించి 'అ' మిగిలింది.
• దొంగలు + ఎండిపోయిన = దొంగలెండిపోయిన
• దొంగలు (ఉ) + ఎండిపోయిన (ఎ) -> 'ఉ' లోపించి 'ఎ' మిగిలింది.
• ముసలివారు + అంటే = ముసలివారంటే
• ముసలివారు (ఉ) + అంటే (అ) -> 'ఉ' లోపించి 'అ' మిగిలింది.
• పాఠాలు + ఎన్ని = పాఠాలెన్ని
• పాఠాలు (ఉ) + ఎన్ని (ఎ) -> 'ఉ' లోపించి 'ఎ' మిగిలింది.

తెలుగు అక్షరాలను వాటి ఉచ్చారణ స్థానాన్ని, ప్రయత్నాన్ని బట్టి వర్గీకరిస్తారు.

అచ్చులు (స్వరాలు)

• హ్రస్వాచ్చులు: ఒక మాత్ర కాలంలో పలికేవి (తక్కువ సమయం). ఉదా: అ, ఇ, ఉ, ఋ, ఎ, ఒ.
• దీర్ఘాచ్చులు: రెండు మాత్రల కాలంలో పలికేవి (ఎక్కువ సమయం). ఉదా: ఆ, ఈ, ఊ, ౠ, ఏ, ఓ, ఐ, ఔ.

హల్లులు (వ్యవహారికాలు)

హల్లులను వాటి ఉచ్చారణ స్థానం, ప్రయత్నం ఆధారంగా వివిధ రకాలుగా విభజిస్తారు.

1. పరుషాలు (కఠినమైనవి)

• తక్కువ ప్రాణంతో, కఠినంగా పలికేవి. వర్గ ప్రథమాక్షరాలు.
• క, చ, ట, త, ప
• గుర్తుంచుకోవడానికి: కచటతప

2. సరళాలు (సులభమైనవి)

• తక్కువ ప్రాణంతో, సులభంగా పలికేవి. వర్గ తృతీయాక్షరాలు.
• గ, జ, డ, ద, బ
• గుర్తుంచుకోవడానికి: గజడదబ

3. స్థిరాక్షరాలు

• పరుషాలు, సరళాలు కాని మిగిలిన హల్లులన్నీ స్థిరాక్షరాలు.
• ఉదా: ఖ, ఘ, ఙ, ఛ, ఝ, ఞ, ఠ, ఢ, ణ, థ, ధ, న, ఫ, భ, మ, య, ర, ల, వ, శ, ష, స, హ, ళ, క్ష, ఱ.

4. స్పర్శాక్షరాలు (వర్గాక్షరాలు)

• నాలుక నోటిలోని వివిధ భాగాలను స్పృశించడం ద్వారా పలికేవి. క నుండి మ వరకు ఉన్న 25 అక్షరాలు.
• క వర్గం: క, ఖ, గ, ఘ, ఙ
• చ వర్గం: చ, ఛ, జ, ఝ, ఞ
• ట వర్గం: ట, ఠ, డ, ఢ, ణ
• త వర్గం: త, థ, ద, ధ, న
• ప వర్గం: ప, ఫ, బ, భ, మ

5. వర్గయుక్కులు (మహా ప్రాణాక్షరాలు)

• ఎక్కువ ప్రాణంతో పలికేవి. వర్గ ద్వితీయాక్షరాలు, చతుర్థాక్షరాలు.
• ఖ, ఛ, ఠ, థ, ఫ (వర్గ ద్వితీయాక్షరాలు)
• ఘ, ఝ, ఢ, ధ, భ (వర్గ చతుర్థాక్షరాలు)

6. అనునాసికాలు (నాసికాక్షరాలు)

• ముక్కు సహాయంతో పలికేవి. వర్గ పంచమాక్షరాలు.
• ఙ, ఞ, ణ, న, మ

7. అంతస్థాలు

• నాలుక నోటిలోని ఏ భాగాన్ని పూర్తిగా తాకకుండా, మధ్యస్థంగా ఉండి పలికేవి.
• య, ర, ల, వ

8. ఊష్మాలు

• గాలిని ఊది పలికేవి (ఘర్షణతో కూడిన శబ్దం).
• శ, ష, స, హ

9. తాలవ్యాక్షరాలు

• తాలువు (అంగిలి) సహాయంతో పలికేవి.
• చ, ఛ, జ, ఝ, ఞ, య, శ

10. మూర్ధన్యాక్షరాలు

• మూర్ధము (నాలుక పైభాగం వెనుక) సహాయంతో పలికేవి.
• ట, ఠ, డ, ఢ, ణ, ర, ష

11. దంత్యాక్షరాలు

• దంతాల (పళ్ళు) సహాయంతో పలికేవి.
• త, థ, ద, ధ, న, ల, స

12. ఓష్ఠ్యాక్షరాలు

• ఓష్ఠాల (పెదవులు) సహాయంతో పలికేవి.
• ప, ఫ, బ, భ, మ, ఉ, ఊ

తెలుగులో పదాలను వాటి ఉపయోగం ఆధారంగా ఐదు భాగాలుగా విభజిస్తారు.

1. నామవాచకం (Noun)

• నిర్వచనం: పేర్లను తెలిపే పదాలను నామవాచకాలు అంటారు.
• ఉదాహరణలు:
• వ్యక్తుల పేర్లు: రాముడు, సీత, కందుకూరి వీరేశలింగం.
• జంతువుల పేర్లు: పిల్లి, ఎలుక, గుడ్లగూబ, కుక్క.
• ప్రదేశాల పేర్లు: రాజమండ్రి, పంచవనం, ఇల్లు, పాఠశాల.
• వస్తువుల పేర్లు: పుస్తకం, పెన్సిల్, వల, చెట్టు.
• గుణాల పేర్లు: దయ, కోపం, సంతోషం, తెలివి.

2. సర్వనామం (Pronoun)

• నిర్వచనం: నామవాచకానికి బదులుగా వాడే పదాలను సర్వనామాలు అంటారు.
• ఉదాహరణలు:
• అతడు, ఆమె, అది, వారు, అవి, నేను, మేము, నీవు, మీరు, ఇది, ఏది, ఎవరు.
• 'రాముడు బడికి వెళ్ళాడు. అతడు చదువుకున్నాడు.' (ఇక్కడ 'అతడు' అనేది 'రాముడు'కు బదులుగా వాడబడింది).

3. విశేషణం (Adjective)

• నిర్వచనం: నామవాచకం లేదా సర్వనామం యొక్క గుణాన్ని, స్వభావాన్ని, రంగును, పరిమాణాన్ని తెలిపే పదాలను విశేషణాలు అంటారు.
• ఉదాహరణలు:
• గుణం: మంచి (పిల్లలు), చెడు (అలవాట్లు), తెలివైన (ఎలుక), క్రూరమైన (వేటగాడు).
• రంగు: ఎర్రని (పువ్వు), నల్లని (కుక్క).
• పరిమాణం: పెద్ద (ఇల్లు), చిన్న (పిల్లి), పొడవైన (చెట్టు).
• స్థితి: వేడి (నీరు), చల్లని (గాలి).

4. క్రియ (Verb)

• నిర్వచనం: పనిని తెలిపే పదాలను క్రియలు అంటారు.
• ఉదాహరణలు:
• చదివాను, వెళ్ళాడు, వచ్చాడు, తిన్నాడు, పడుకున్నాడు, చూశాడు, కొరికింది, తప్పించుకుంది, మాట్లాడాడు, నటిస్తూ.

5. అవ్యయం (Indeclinable)

• నిర్వచనం: లింగ, వచన, విభక్తి భేదాలు లేని పదాలను అవ్యయాలు అంటారు. అంటే, ఈ పదాలు ఏ సందర్భంలోనూ మారవు.
• ఉదాహరణలు:
• కాని, అయ్యో, ఆహా, ఓహో, అబ్బా, అక్కడ, ఇక్కడ, ఎక్కడ, అప్పుడు, ఇప్పుడు, ఎప్పుడు, గబగబా, చకచకా.
• 'అయ్యో! పిల్లి వలలో చిక్కుకుంది.' (ఇక్కడ 'అయ్యో' అనేది మారదు).