ch02
ఈ అధ్యాయం మనం తినే ఆహారంలోని వివిధ భాగాల గురించి వివరిస్తుంది. కార్బోహైడ్రేట్లు, ప్రొటీన్లు, కొవ్వులు, విటమిన్లు, ఖనిజాలు, పీచు పదార్థాలు మరియు నీరు వంటి ప్రధాన పోషకాల గురించి తెలుసుకుంటారు. ప్రతి పోషకం యొక్క ప్రాముఖ్యత, అవి మన శరీరానికి ఎలా ఉపయోగపడతాయి, మరియు వాటి లోపం వల్ల కలిగే వ్యాధుల గురించి కూడా ఈ అధ్యాయంలో చర్చించబడింది. వివిధ ఆహార పదార్థాలలో పోషకాలను గుర్తించే సాధారణ పరీక్షలు కూడా నేర్చుకుంటారు. ఆరోగ్యకరమైన జీవనశైలికి సమతుల్య ఆహారం యొక్క ప్రాముఖ్యతను అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది కీలకం.
ఆహారంలోని పోషకాలు (Components of Food)
మన శరీరానికి అవసరమైన పదార్థాలను పోషకాలు (Nutrients) అంటారు. ఇవి మన శరీర పెరుగుదలకు, మరమ్మత్తుకు, శక్తినివ్వడానికి మరియు వ్యాధుల నుండి రక్షించడానికి తోడ్పడతాయి.
- ప్రధాన పోషకాలు:
- కార్బోహైడ్రేట్లు (Carbohydrates)
- ప్రోటీన్లు (Proteins)
- కొవ్వులు (Fats)
- విటమిన్లు (Vitamins)
- ఖనిజాలు (Minerals)
- వీటితో పాటు, మన శరీరానికి పీచు పదార్థాలు (Dietary Fibres / Roughage) మరియు నీరు (Water) కూడా అవసరం.
వివిధ ఆహార పదార్థాలలో పోషకాల పరీక్షలు
- పిండి పదార్థం (Starch) పరీక్ష:
- పద్ధతి: ఆహార పదార్థంపై 2-3 చుక్కల అయోడిన్ ద్రావణం వేయాలి.
- పరిశీలన: రంగు నీలం-నలుపు రంగులోకి మారితే, పిండి పదార్థం ఉన్నట్లు.
- ప్రోటీన్ (Protein) పరీక్ష:
- పద్ధతి: ఆహార పదార్థం (పొడి రూపంలో) తీసుకుని, కొద్దిగా నీరు కలిపి పేస్ట్ చేయాలి. దీనికి 2 చుక్కల కాపర్ సల్ఫేట్ ద్రావణం మరియు 10 చుక్కల కాస్టిక్ సోడా ద్రావణం కలిపి బాగా కదిపి, కొన్ని నిమిషాలు ఉంచాలి.
- పరిశీలన: రంగు ఊదా (Violet) రంగులోకి మారితే, ప్రోటీన్లు ఉన్నట్లు.
- కొవ్వు (Fat) పరీక్ష:
- పద్ధతి: ఆహార పదార్థాన్ని ఒక కాగితంలో చుట్టి, నలపాలి. కాగితాన్ని జాగ్రత్తగా విప్పి, కాంతికి ఎదురుగా చూడాలి.
- పరిశీలన: కాగితంపై జిడ్డు మరక (Oily patch) కనిపిస్తే, కొవ్వులు ఉన్నట్లు. జిడ్డు మరక ఎండిపోకుండా ఉంటే, అది కొవ్వుల ఉనికిని సూచిస్తుంది.
అయోడిన్ ద్రావణం తయారు చేయడానికి, టింక్చర్ అయోడిన్ను సగం నీటితో కలిపి పలుచబరచాలి.
పోషకాల పరీక్షలు (పిండి పదార్థం, ప్రోటీన్, కొవ్వు) తరచుగా ప్రయోగశాల కార్యకలాపాలుగా లేదా చిన్న సమాధాన ప్రశ్నలుగా వస్తాయి. రంగు మార్పులను గుర్తుంచుకోండి.
కార్బోహైడ్రేట్లు (Carbohydrates)
కార్బోహైడ్రేట్లు మన శరీరానికి శక్తినిచ్చే ప్రధాన వనరులు. వీటిని 'శక్తినిచ్చే ఆహారాలు' అని కూడా అంటారు.
- రకాలు:
- పిండి పదార్థం (Starch): సంక్లిష్ట కార్బోహైడ్రేట్. ఉదా: బియ్యం, గోధుమలు, బంగాళదుంప, మొక్కజొన్న.
- చక్కెరలు (Sugars): సరళ కార్బోహైడ్రేట్లు. ఉదా: గ్లూకోజ్, పండ్లలోని చక్కెర, చెరకు చక్కెర.
- వనరులు: బియ్యం, గోధుమలు, మొక్కజొన్న, బంగాళదుంప, చిలగడదుంప, తేనె, పండ్లు (అరటి, మామిడి).
- పాత్ర: తక్షణ శక్తిని అందిస్తాయి. శారీరక శ్రమ చేసేవారికి ఎక్కువ అవసరం.
కార్బోహైడ్రేట్లు మరియు కొవ్వులు రెండూ శక్తినిస్తాయి, కానీ కార్బోహైడ్రేట్లు తక్షణ శక్తిని అందిస్తాయి, కొవ్వులు ఎక్కువ శక్తిని నిల్వ చేస్తాయి.
ప్రోటీన్లు (Proteins)
ప్రోటీన్లు శరీర నిర్మాణానికి మరియు పెరుగుదలకు అవసరం. వీటిని 'శరీర నిర్మాణ ఆహారాలు' అని కూడా అంటారు.
- పాత్ర:
- కొత్త కణజాలాల నిర్మాణం.
- దెబ్బతిన్న కణజాలాల మరమ్మత్తు.
- ఎంజైమ్లు మరియు హార్మోన్ల ఉత్పత్తి.
- రోగనిరోధక శక్తిని పెంచుతాయి.
- వనరులు:
- మొక్కల వనరులు: పప్పులు (కందులు, పెసలు, శనగలు), సోయాబీన్, వేరుశనగ, బీన్స్.
- జంతు వనరులు: పాలు, గుడ్లు, మాంసం, చేపలు, పనీర్.
- లోపం: ప్రోటీన్ల లోపం వల్ల పెరుగుదల మందగించడం, కండరాలు బలహీనపడటం, వాపులు (క్వాషియోర్కర్, మరాస్మస్ వంటివి) సంభవిస్తాయి.
క్వాషియోర్కర్: ప్రోటీన్ లోపం వల్ల పిల్లలలో వచ్చే వ్యాధి. దీని లక్షణాలు: పొట్ట ఉబ్బడం, పెరుగుదల మందగించడం, జుట్టు రంగు మారడం.
మరాస్మస్: కార్బోహైడ్రేట్లు, ప్రోటీన్లు మరియు కొవ్వుల తీవ్ర లోపం వల్ల వచ్చే వ్యాధి. దీని లక్షణాలు: తీవ్రమైన బరువు తగ్గడం, బలహీనత, ఎముకలు బయటకు కనిపించడం.
కొవ్వులు (Fats)
కొవ్వులు మన శరీరానికి ఎక్కువ శక్తిని అందిస్తాయి. కార్బోహైడ్రేట్ల కంటే రెట్టింపు శక్తిని ఇస్తాయి. ఇవి కూడా 'శక్తినిచ్చే ఆహారాలు' కిందకు వస్తాయి.
- పాత్ర:
- శక్తి నిల్వలు.
- శరీరాన్ని వెచ్చగా ఉంచుతాయి.
- కొన్ని విటమిన్లను (A, D, E, K) శోషించుకోవడానికి సహాయపడతాయి.
- శరీర అవయవాలకు రక్షణ కల్పిస్తాయి.
- వనరులు:
- మొక్కల వనరులు: వేరుశనగ, నట్స్ (బాదం, జీడిపప్పు), సన్ఫ్లవర్ ఆయిల్, ఆవనూనె, కొబ్బరి నూనె.
- జంతు వనరులు: పాలు, వెన్న, నెయ్యి, చీజ్, మాంసం, గుడ్లు.
- అధిక వినియోగం: కొవ్వులు ఎక్కువగా తీసుకోవడం వల్ల ఊబకాయం (Obesity) మరియు గుండె సంబంధిత వ్యాధులు వచ్చే అవకాశం ఉంది.
కొవ్వులు మంచివి కావు అనే అపోహ ఉంది. కానీ, కొవ్వులు శరీరానికి అవసరం. సరైన మోతాదులో తీసుకోవడం ముఖ్యం.
విటమిన్లు (Vitamins)
విటమిన్లు మన శరీరాన్ని వ్యాధుల నుండి రక్షించడానికి మరియు సాధారణ శరీర విధులను నిర్వహించడానికి అవసరం. వీటిని 'రక్షణ ఆహారాలు' అని కూడా అంటారు.
- రకాలు: విటమిన్లను రెండు ప్రధాన రకాలుగా విభజించవచ్చు:
- కొవ్వులో కరిగే విటమిన్లు (Fat-soluble vitamins): A, D, E, K.
- నీటిలో కరిగే విటమిన్లు (Water-soluble vitamins): B-కాంప్లెక్స్ (B1, B2, B3, B6, B12), C.
ముఖ్యమైన విటమిన్లు, వాటి వనరులు మరియు లోప వ్యాధులు
| విటమిన్ | వనరులు | లోప వ్యాధి | లక్షణాలు | |---|---|---|---| | విటమిన్ A | క్యారెట్లు, బొప్పాయి, ఆకుకూరలు, పాలు, చేప నూనె | రేచీకటి (Night Blindness) | తక్కువ కాంతిలో చూడలేకపోవడం, కళ్ళు పొడిబారడం | | విటమిన్ B1 (థయామిన్) | తృణధాన్యాలు, పప్పులు, మాంసం | బెరిబెరి (Beriberi) | కండరాల బలహీనత, నాడీ వ్యవస్థ దెబ్బతినడం | | విటమిన్ C (ఆస్కార్బిక్ ఆమ్లం) | నిమ్మ, నారింజ, ఉసిరి, టమాటో | స్కర్వి (Scurvy) | చిగుళ్ళ నుండి రక్తం కారడం, గాయాలు మానకపోవడం | | విటమిన్ D | సూర్యరశ్మి, పాలు, గుడ్లు, చేపలు | రికెట్స్ (Rickets) | ఎముకలు బలహీనపడటం, వంకరపోవడం | | విటమిన్ E | నట్స్, ఆకుకూరలు, నూనెలు | వంధ్యత్వం (Sterility), కండరాల బలహీనత | పునరుత్పత్తి సమస్యలు | | విటమిన్ K | ఆకుకూరలు, కాలీఫ్లవర్ | రక్తం గడ్డకట్టకపోవడం | గాయాలైనప్పుడు రక్తం ఆగకుండా కారడం |
మన శరీరం సూర్యరశ్మి సమక్షంలో విటమిన్ D ను తయారు చేస్తుంది. అందుకే సూర్యరశ్మిని 'సహజ విటమిన్ D వనరు' అంటారు.
విటమిన్ C వేడి చేసినప్పుడు సులభంగా నశించిపోతుంది. అందుకే విటమిన్ C అధికంగా ఉండే ఆహారాలను పచ్చిగా లేదా తక్కువ వేడితో వండాలి.
ఖనిజాలు (Minerals)
ఖనిజాలు మన శరీరానికి తక్కువ మొత్తంలో అవసరం, కానీ అవి అనేక ముఖ్యమైన శరీర విధులకు మరియు సరైన పెరుగుదలకు అవసరం. ఇవి కూడా 'రక్షణ ఆహారాలు' కిందకు వస్తాయి.
ముఖ్యమైన ఖనిజాలు, వాటి వనరులు మరియు లోప వ్యాధులు
| ఖనిజం | వనరులు | లోప వ్యాధి | లక్షణాలు | |---|---|---|---| | కాల్షియం (Calcium) | పాలు, పాల ఉత్పత్తులు, ఆకుకూరలు | ఎముకలు, దంతాలు బలహీనపడటం | ఎముకలు పెళుసుగా మారడం, దంతక్షయం | | ఫాస్ఫరస్ (Phosphorus) | పాలు, మాంసం, చేపలు, నట్స్ | ఎముకలు, దంతాలు బలహీనపడటం | ఎముకల నొప్పి, కండరాల బలహీనత | | ఐరన్ (Iron) | ఆకుకూరలు, కాలేయం, పప్పులు, బెల్లం | రక్తహీనత (Anaemia) | అలసట, బలహీనత, పాలిపోయిన చర్మం | | అయోడిన్ (Iodine) | అయోడైజ్డ్ ఉప్పు, చేపలు, సీఫుడ్ | గాయిటర్ (Goitre) | మెడ భాగంలో థైరాయిడ్ గ్రంథి ఉబ్బడం, మానసిక మందగమనం | | సోడియం (Sodium) | ఉప్పు, ప్రాసెస్ చేసిన ఆహారాలు | కండరాల తిమ్మిర్లు, బలహీనత | శరీరంలో ద్రవ సమతుల్యత దెబ్బతినడం | | పొటాషియం (Potassium) | పండ్లు (అరటి), కూరగాయలు | కండరాల బలహీనత, అలసట | గుండె లయలో మార్పులు |
అయోడైజ్డ్ ఉప్పు వాడటం వల్ల అయోడిన్ లోపం వల్ల వచ్చే గాయిటర్ వ్యాధిని నివారించవచ్చు.
పీచు పదార్థాలు (రఫేజ్) మరియు నీరు (Roughage and Water)
పోషకాలు కానప్పటికీ, పీచు పదార్థాలు మరియు నీరు మన శరీరానికి అత్యవసరం.
పీచు పదార్థాలు (Dietary Fibres / Roughage)
- పాత్ర:
- శరీరానికి ఎటువంటి పోషక విలువలను అందించవు.
- జీర్ణక్రియకు సహాయపడతాయి.
- మలబద్ధకాన్ని నివారిస్తాయి.
- జీర్ణం కాని ఆహారాన్ని శరీరం నుండి బయటకు పంపడానికి సహాయపడతాయి.
- వనరులు: తృణధాన్యాలు (గోధుమ, జొన్న), పప్పులు, తాజా పండ్లు, కూరగాయలు (ముఖ్యంగా వాటి తొక్కలు).
నీరు (Water)
- పాత్ర:
- శరీర బరువులో సుమారు 70% నీరే ఉంటుంది.
- ఆహారం నుండి పోషకాలను శోషించుకోవడానికి సహాయపడుతుంది.
- శరీరంలోని వ్యర్థ పదార్థాలను (మూత్రం, చెమట రూపంలో) బయటకు పంపుతుంది.
- శరీర ఉష్ణోగ్రతను నియంత్రిస్తుంది.
- శరీరంలోని కీళ్ళు మరియు అవయవాలకు రక్షణ కల్పిస్తుంది.
- వనరులు: త్రాగే నీరు, పాలు, టీ, కాఫీ, పండ్ల రసాలు, పండ్లు, కూరగాయలు.
రోజుకు కనీసం 8-10 గ్లాసుల నీరు త్రాగడం ఆరోగ్యానికి చాలా ముఖ్యం.
సమతుల్య ఆహారం (Balanced Diet)
సమతుల్య ఆహారం అంటే మన శరీరానికి అవసరమైన అన్ని పోషకాలను సరైన నిష్పత్తిలో మరియు సరైన పరిమాణంలో అందించే ఆహారం.
- సమతుల్య ఆహారం యొక్క ప్రాముఖ్యత:
- శరీర పెరుగుదలకు మరియు అభివృద్ధికి.
- శక్తిని అందించడానికి.
- వ్యాధుల నుండి రక్షించడానికి.
- శరీర విధులను సక్రమంగా నిర్వహించడానికి.
- సమతుల్య ఆహారంలో ఉండాల్సినవి:
- తగినంత కార్బోహైడ్రేట్లు (ధాన్యాలు, బంగాళదుంపలు).
- తగినంత ప్రోటీన్లు (పప్పులు, పాలు, మాంసం).
- తగినంత కొవ్వులు (నూనెలు, నట్స్ - మితంగా).
- తగినంత విటమిన్లు మరియు ఖనిజాలు (పండ్లు, కూరగాయలు).
- తగినంత పీచు పదార్థాలు (ముడి ధాన్యాలు, పండ్లు, కూరగాయలు).
- తగినంత నీరు.
- ఒక వ్యక్తి యొక్క వయస్సు, లింగం, చేసే పని మరియు ఆరోగ్య స్థితిని బట్టి సమతుల్య ఆహారం మారుతుంది.
సమతుల్య ఆహారం యొక్క నిర్వచనం మరియు ప్రాముఖ్యత తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు. వివిధ ఆహార సమూహాల నుండి ఉదాహరణలతో వివరించడం ముఖ్యం.
లోప వ్యాధులు (Deficiency Diseases)
ఒక పోషకం దీర్ఘకాలం పాటు ఆహారంలో లోపించడం వల్ల వచ్చే వ్యాధులను లోప వ్యాధులు అంటారు.
- కారణాలు:
- పోషకాలు లేని ఆహారం తీసుకోవడం.
- శరీరం పోషకాలను సరిగా శోషించుకోలేకపోవడం.
- నివారణ: సమతుల్య ఆహారం తీసుకోవడం ద్వారా లోప వ్యాధులను నివారించవచ్చు.
ప్రధాన లోప వ్యాధులు (పునశ్చరణ)
| పోషకం లోపం | వ్యాధి | లక్షణాలు | |---|---|---| | కార్బోహైడ్రేట్లు, ప్రోటీన్లు, కొవ్వులు | మరాస్మస్ | తీవ్రమైన బరువు తగ్గడం, బలహీనత, పెరుగుదల మందగించడం | | ప్రోటీన్లు | క్వాషియోర్కర్ | పొట్ట ఉబ్బడం, పెరుగుదల మందగించడం, జుట్టు రంగు మారడం | | విటమిన్ A | రేచీకటి | తక్కువ కాంతిలో చూడలేకపోవడం | | విటమిన్ B1 | బెరిబెరి | కండరాల బలహీనత, నాడీ సమస్యలు | | విటమిన్ C | స్కర్వి | చిగుళ్ళ నుండి రక్తం కారడం, గాయాలు మానకపోవడం | | విటమిన్ D | రికెట్స్ | ఎముకలు బలహీనపడటం, వంకరపోవడం | | ఐరన్ | రక్తహీనత | అలసట, పాలిపోయిన చర్మం | | అయోడిన్ | గాయిటర్ | మెడ భాగంలో థైరాయిడ్ గ్రంథి ఉబ్బడం |
కేవలం ఒకే రకమైన ఆహారం (ఉదా: కేవలం బియ్యం) తినడం వల్ల పోషకాల లోపం ఏర్పడి, లోప వ్యాధులు వచ్చే అవకాశం ఉంది.
