రాజధర్మం

ఈ విభాగం 'రాజధర్మం' పాఠ్యాంశం యొక్క ప్రాథమిక పరిచయాన్ని అందిస్తుంది. ఇది పాఠం యొక్క ఉద్దేశ్యం, కవి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు గారి పరిచయం, ప్రబంధ ప్రక్రియ యొక్క లక్షణాలు మరియు పాఠ్యాంశ నేపథ్యం గురించి వివరిస్తుంది.

పాఠ్యాంశ ఉద్దేశం

• మంచి పాలకుని లక్షణాలు, నాయకత్వ లక్షణాలు, గొప్ప పరిపాలకుల గురించి తెలుసుకోవడం.
• ప్రజల కష్టసుఖాలను అర్థం చేసుకొని పరిష్కరించగలగడం.
• చాడీలు చెప్పే వారిని దూరం పెట్టడం, కరువు కాటకాలలో ప్రజలను ఆదరించడం.
• రాజు ఎప్పుడూ జాగరూకతతో ఉండాలని గ్రహించడం.

కవి పరిచయం: శ్రీకృష్ణదేవరాయలు

• కాలం: 16వ శతాబ్దం (1509-1529 వరకు విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని పాలించారు).
• వంశం: తుళువ వంశం.
• పాండిత్యం: సంస్కృత, తెలుగు భాషలలో గొప్ప పండితుడు. 'ఆంధ్ర భోజ' బిరుదాంకితుడు.
• రచనలు:
• తెలుగు: ఆముక్తమాల్యద (విష్ణుచిత్తీయం అని కూడా అంటారు).
• సంస్కృతం: మదాలసా చరిత్ర, సత్యావధూ ప్రీణనం, సకల కథాసార సంగ్రహం, జ్ఞానచింతామణి, రసమంజరి.
• బిరుదులు: ఆంధ్ర భోజ, అభినవ భోజ, కన్నడ రాజ్య రమారమణ, మూరురాయరగండ, యవనరాజ్య స్థాపనాచార్య.
• సభ: అష్టదిగ్గజ కవులు ఆయన ఆస్థానంలో ఉండేవారు. (అల్లసాని పెద్దన, ధూర్జటి, నంది తిమ్మన, మాదయ్యగారి మల్లన, అయ్యలరాజు రామభద్రుడు, తెనాలి రామకృష్ణ, రామరాజభూషణుడు, పింగళి సూరన).
• ప్రసిద్ధి: విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని సువర్ణయుగంలోకి తీసుకెళ్లిన గొప్ప పరిపాలకుడు, సాహితీ పోషకుడు.
• శైలి: ప్రౌఢమైన, రసవత్తరమైన శైలి.

ప్రక్రియ: ప్రబంధం

• నిర్వచనం: 'ప్రకృష్టమైన బంధం కలిగినది ప్రబంధం'. అంటే, ఇది గొప్ప కావ్యం.
• లక్షణాలు:
• పురాణేతిహాసాల నుండి ఏదైనా చిన్న కథాంశాన్ని తీసుకుంటారు.
• కవులు దానిని అష్టాదశ వర్ణనలతో (18 రకాల వర్ణనలు - నగరం, సముద్రం, పర్వతం, ఋతువులు, సూర్యోదయం, చంద్రోదయం, వివాహం, పుత్రోదయం, యుద్ధం మొదలైనవి) విస్తరించి రాస్తారు.
• ప్రాసస్థికంగా పంచి, పూర్తిగా స్వతంత్ర కావ్యంగా మారుస్తారు.
• కథా వస్తువు ఆద్యంతం ఉంటుంది (మొదలు, మధ్య, ముగింపు).
• కథకు సంబంధించిన పాత్రలు, వారి పాత్ర పోషణ, భావ సంపద అన్నింటికి తగిన స్థానం ఇస్తారు.
• కథను, పాత్రలను, భావాలను విస్తృతంగా వివరిస్తూ కవితా రూపంలో ఉంటుంది.

పాఠ్యాంశ నేపథ్యం

• 'రాజధర్మం' పాఠ్యభాగం శ్రీకృష్ణదేవరాయలు రచించిన ఆముక్తమాల్యద కావ్యంలోని చతుర్థాశ్వాసం నుండి గ్రహించబడింది.
• యామనాచార్యులు అనే గురువు, మాలదాసరి అనే శిష్యుడికి రాజధర్మాలను ఉపదేశించే సందర్భంలోని పద్యాలు ఈ పాఠంలో ఉన్నాయి.
• ఈ పద్యాలు ఒక రాజు ప్రజలను ఎలా పాలించాలి, ఎలాంటి లక్షణాలు కలిగి ఉండాలి అనే విషయాలను వివరిస్తాయి.
• ప్రజల సంక్షేమం, న్యాయం, ధర్మం, పరిపాలనా దక్షత వంటి అంశాలపై దృష్టి సారిస్తుంది.

ఈ విభాగంలో 'రాజధర్మం' పాఠంలోని మొదటి నాలుగు పద్యాల సారాంశం వివరించబడింది. ఒక రాజు తన ప్రజల పట్ల ఎలా వ్యవహరించాలి, మంత్రులను ఎలా ఎంపిక చేసుకోవాలి, మరియు పరిపాలనలో ఎలాంటి సూత్రాలను పాటించాలి అనే అంశాలపై దృష్టి సారిస్తుంది.

పాలకుని బాధ్యతలు (పద్యాలు 1, 2)

• ప్రజల సమస్యల పరిష్కారం: రాజు ఎలాంటి కష్టాలలో ఉన్నప్పటికీ, ప్రజల బాధలను శ్రద్ధగా విని, వారి సమస్యలను పరిష్కరించాలి. ప్రజల కష్టాలను తన కష్టాలుగా భావించాలి.
• బాధ్యతల అప్పగింత: ముఖ్యమైన బాధ్యతలను నమ్మకమైన, సమర్థవంతమైన వ్యక్తులకే అప్పగించాలి. గుణహీనులకు బాధ్యతలు అప్పగించకూడదు.
• అధికారుల ప్రమోషన్: ఎవరినైనా ఉన్నత స్థాయిలో నియమించి, ఆ తర్వాత వారి స్థాయిని తగ్గించడం (డీమోట్ చేయడం) కంటే, వారి ప్రవర్తనను గమనించి, క్రమంగా అభివృద్ధి చెందేలా సమయానికి తగిన బాధ్యతలు అప్పగించడం ఉత్తమం. ఇది వారిలో నిరాశను నివారిస్తుంది.

మంత్రి లక్షణాలు (పద్యం 3)

• మంత్రి ప్రాముఖ్యత: గుణహీనుడిని మంత్రి చేయడం కంటే, మంత్రి లేకపోవడం మంచిది. ఎందుకంటే అలాంటి వ్యక్తి రాజ్యానికి ప్రమాదకరం. చెడ్డ మంత్రి రాజుకు, రాజ్యానికి నష్టం.
• మంత్రి లేని స్థితి: మంత్రి లేకపోతే రాజు స్వయంగా అన్ని పనులు చూసుకుంటాడు. కానీ చెడ్డ మంత్రి ఉంటే, అతను తప్పుడు సలహాలు ఇచ్చి, రాజును తప్పుదోవ పట్టిస్తాడు.

కార్యసిద్ధికి అవసరమైనవి (పద్యం 4)

• ధనంతో పాటు ఇతర అంశాలు: ఏ పనినైనా విజయవంతం చేయడానికి కేవలం ధనం మాత్రమే కాదు, ఇతర అంశాలు కూడా అవసరం.
• అవసరమైన అంశాలు:
• అధికారుల సహకారం.
• వారితో సత్ప్రవర్తన (మంచి సంబంధాలు).
• తగిన ప్రోత్సాహం.
• మిత్రత్వం (స్నేహపూర్వక వాతావరణం).
• ఈ అంశాలన్నీ కలిస్తేనే కార్యం విజయవంతం అవుతుంది. కేవలం డబ్బుతో పనులు జరగవు.

ఈ విభాగంలో 'రాజధర్మం' పాఠంలోని 5 నుండి 9 పద్యాల సారాంశం వివరించబడింది. ఒక రాజు తన ప్రజల సంక్షేమం కోసం ఎలాంటి విధానాలను అనుసరించాలి, చాడీలు చెప్పే వారిని ఎలా నిర్వహించాలి, మరియు కరువు కాటకాలలో ఎలా స్పందించాలి అనే అంశాలపై దృష్టి సారిస్తుంది.

చాడీలు, సన్నిహితుల నిర్వహణ (పద్యం 5)

• చాడీలు: సన్నిహితులు చాడీలు చెబుతున్నప్పుడు, వారి మాటలు నిజమో కాదో పరీక్షించి నిర్ధారించుకోవాలి.
• తొలగింపు: వెంటనే దూరం చేసుకోకుండా, వారి ప్రవర్తనను జాగ్రత్తగా పర్యవేక్షించాలి. తొందరపడి నిర్ణయాలు తీసుకోకూడదు.
• ప్రభావం: చాడీలు వినడం వల్ల రాజు తప్పుడు నిర్ణయాలు తీసుకునే అవకాశం ఉంది, కాబట్టి జాగ్రత్త అవసరం.

పన్ను విధానాలు, దేశాభివృద్ధి (పద్యం 6)

• పన్ను తగ్గింపు: పేదవారికి డబ్బు మరియు పంట రూపంలో ఉన్న పన్నును తగ్గించాలి. ఇది వారి ఆర్థిక స్థితిని మెరుగుపరుస్తుంది.
• ధర్మార్థ సిద్ధి: పన్నులు తగ్గించడం ద్వారా ధర్మం, అర్థం (సంపద) రెండూ సిద్ధిస్తాయి.
• దేశ విస్తరణ: దేశాన్ని విస్తరించడం ద్వారా (అంటే వ్యవసాయ భూములు పెంచడం, వాణిజ్యం అభివృద్ధి చేయడం) ఆదాయం పెరుగుతుంది. గుంట్లు, కాలవలు నిర్మించడం ద్వారా వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించాలి.

కరువు కాటకాలలో సహాయం (పద్యం 7)

• ప్రజల వలస: కరువు, కాటకాల కారణంగా ప్రజలు దేశం విడిచిపోతే, వారిని తిరిగి రప్పించి సహాయం చేయాల్సిన బాధ్యత అధికారులది.
• ఆదుకోవడం: రాజు మరియు అధికారులు ప్రజలకు ఆహారం, నీరు, ఇతర అవసరాలను అందించి ఆదుకోవాలి. ప్రజలను తన బిడ్డలుగా చూడాలి.

రాజు యొక్క వ్యక్తిగత లక్షణాలు (పద్యం 8)

• జ్ఞాన సముపార్జన: రాజు ప్రధానంగా స్వయంకృషి ద్వారా ఎక్కువ జ్ఞానం సంపాదించాలి. మిగిలిన కొంత జ్ఞానాన్ని ఆప్తమిత్రుల ద్వారా తెలుసుకోవాలి.
• అహంకారం: అహంకారాన్ని వదిలిపెట్టాలి.
• ధైర్యం: ఆపదలో ధైర్యంగా ఉండాలి.
• శిక్ష: సేవకులను అన్యాయంగా శిక్షించకూడదు.
• నీతి మార్గం: నీతి మార్గంలో నడిస్తే, సుఖంగా మరియు స్థిరంగా రాజ్యాన్ని పాలించగలడు.

జాగరూకత (పద్యం 9)

• అప్రమత్తత: రాజు ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉండి, సుఖాలను అనుభవిస్తున్నప్పటికీ ఇంటి బయట (రాజ్యం వెలుపల) శత్రువులపై కన్ను వేసి అప్రమత్తంగా ఉండాలి. శత్రువుల కదలికలను గమనించాలి.
• పోలిక: రాజును ఎలుగుబంటితో పోల్చారు. ఎలుగుబంటి నిద్రపోతున్నట్లు కనిపించినా, అది ఎప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉంటుంది.

ఈ విభాగంలో 'రాజధర్మం' పాఠంలోని 10 నుండి 13 పద్యాల సారాంశం వివరించబడింది. ఒక రాజు దోషులను ఎలా శిక్షించాలి, తన చుట్టూ ఉండే అనుచరులను ఎలా అర్థం చేసుకోవాలి, మరియు హితులను ఎలా ప్రోత్సహించాలి అనే అంశాలపై దృష్టి సారిస్తుంది.

దోషులకు శిక్ష విధించే విధానం (పద్యం 10)

• సహనం: పాలకుడు కోపంతో తక్షణం శిక్షించకుండా, సమయం చూసుకొని గమనించి దోషిని శిక్షించాలి.
• విలుకాని పోలిక: విలుకాడు బాణం వేసే ముందు ఎంత సహనంతో, నిదానంగా లక్ష్యాన్ని గురిపెడతాడో, రాజు కూడా అపరాధిని శిక్షించే విషయంలో అంత సహనంతో వ్యవహరించాలి. తొందరపాటు పనికిరాదు.

అనుచరుల రకాలు (పద్యం 11)

• మూడు రకాలు: రాజు దగ్గర ఉండే అనుచరులు మూడు రకాలుగా ఉంటారు:

1. హితులు: రాజుకు ఎప్పుడూ మేలు కోరేవారు. రాజ్య శ్రేయస్సు కోసం పాటుపడేవారు.
2. హితాహితులు: కొన్నిసార్లు మేలు, కొన్నిసార్లు కీడు చేసేవారు. సందర్భాన్ని బట్టి ప్రవర్తించేవారు.
3. అహితులు: రాజుకు ఎప్పుడూ కీడు కోరేవారు. రాజ్యానికి నష్టం కలిగించడానికి ప్రయత్నించేవారు.

• గుర్తింపు: ప్రతి అనుచరుని స్వభావాన్ని గుర్తించడం పాలకునికి ముఖ్యం. వారి ప్రవర్తనను నిశితంగా గమనించాలి.

అనుచరుల నిర్వహణ (పద్యం 12)

• వ్యవహార శైలి: పాలకుడు హితులు, హితాహితులు, అహితులు వంటి అనేక రకాల అనుచరులను జాగ్రత్తగా గమనించి, వారి స్వభావానికి అనుగుణంగా సమర్థంగా వ్యవహరించాలి.
• అహితులు: అహితులు ఎప్పుడూ రాజుకు వ్యతిరేకంగా పనిచేయడానికి ప్రయత్నిస్తారు. వారిని అదుపులో ఉంచాలి.
• హితాహితులు: వీరు అహితులుగా మారకుండా జాగ్రత్త పడాలి. వారిని సరైన మార్గంలో నడిపించాలి.

హితులను ప్రోత్సహించడం (పద్యం 13)

• గుర్తింపు: పాలకుడు చిత్తశుద్ధితో రాజ్యానికి మేలు చేసే హితులను గుర్తించాలి.
• ప్రోత్సాహం: వారు ఊహించని రీతిలో సమర్థవంతమైన ప్రోత్సాహం అందించాలి. వారికి ఆశ్రయం కలిగించేలా బహుమతులు ఇవ్వాలి.
• ప్రాముఖ్యత: హితుల ప్రోత్సాహం వల్ల వారు మరింత ఉత్సాహంగా పనిచేసి, రాజ్యానికి మేలు చేస్తారు.

ఈ విభాగం పాఠ్యాంశంపై విద్యార్థుల అవగాహనను పరీక్షిస్తుంది. పాఠం ఆధారంగా ఇచ్చిన ప్రశ్నలకు సమాధానాలు రాయడం, అపరిచిత పద్యాలు మరియు గద్యాలను చదివి అర్థం చేసుకొని ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఇవ్వడం వంటివి ఇందులో ఉంటాయి.

అవగాహన ప్రశ్నలు

• పాఠంలోని పద్యాలు, వాటి భావాలపై ఆధారపడి ప్రశ్నలు అడగబడతాయి.
• ఉదాహరణకు, 'పాలకుడు ప్రజల సమస్యలను ఎలా పరిష్కరించాలి?', 'మంత్రి లేకపోతే రాజు ఏం చేయాలి?' వంటి ప్రశ్నలు.

అపరిచిత పద్యం/గద్యం

• పాఠ్యపుస్తకంలో ఇవ్వబడిన అపరిచిత పద్యం లేదా గద్యాన్ని చదివి, దాని సారాంశాన్ని అర్థం చేసుకోవాలి.
• ఆ సారాంశం ఆధారంగా అడిగిన ప్రశ్నలకు సమాధానాలు రాయాలి.
• ఇది విద్యార్థుల పఠనావగాహన సామర్థ్యాన్ని పెంపొందిస్తుంది.

దోషాల సవరణ

• సమాధానాలు రాసేటప్పుడు చేసే వ్యాకరణ, స్పెల్లింగ్ దోషాలను సరిచేసుకోవడం ముఖ్యం.
• స్పష్టమైన, సరైన భాషతో సమాధానాలు రాయడం మంచి మార్కులు తెస్తుంది.

ఈ విభాగం విద్యార్థుల వ్యక్తీకరణ మరియు సృజనాత్మక సామర్థ్యాలను ప్రోత్సహిస్తుంది. పాఠ్యాంశంలోని అంశాలపై తమ సొంత ఆలోచనలను, భావాలను వ్యాస రూపంలో లేదా ఇతర సృజనాత్మక పద్ధతులలో వ్యక్తపరచడం ఇందులో ఉంటుంది.

వ్యాస రచన

• 'మీరు పాఠశాలకు నాయకులైతే ఏయే కార్యక్రమాలను ఏ విధంగా నిర్వహిస్తారో తెలియజేస్తూ ఒక వ్యాసం రాయండి' వంటి ప్రశ్నలు అడగబడతాయి.
• ఇది విద్యార్థులలో నాయకత్వ లక్షణాలు, ప్రణాళికాబద్ధమైన ఆలోచనలు పెంపొందిస్తుంది.
• వ్యాసంలో స్పష్టమైన పరిచయం, ప్రధాన అంశాలు, ముగింపు ఉండాలి.

అభినందన పత్రం

• 'మీ గ్రామ/పట్టణ అభివృద్ధికి కృషి చేస్తున్న ప్రజా ప్రతినిధి సేవలను అభినందిస్తూ అభినందన పత్రాన్ని తయారు చేయండి' వంటి ప్రశ్నలు ఉంటాయి.
• అభినందన పత్రంలో ఉండాల్సిన అంశాలు:

1. శీర్షిక (ఉదా: అభినందన పత్రం)
2. శుభాకాంక్షలు (ఎవరికి, ఎందుకు)
3. అభినందన సందేశం (వారి సేవలను ప్రశంసిస్తూ)
4. వ్యక్తిగత సేవల ప్రాముఖ్యత (వారి కృషిని వివరిస్తూ)
5. ప్రశంసా వాక్యాలు/పద్యాలు (అవసరమైతే)
6. ముగింపు (ధన్యవాదాలు, భవిష్యత్తు శుభాకాంక్షలు)

• ఇది విద్యార్థులలో సామాజిక స్పృహ, ఇతరులను అభినందించే గుణం పెంపొందిస్తుంది.

ఈ విభాగం పాఠ్యాంశంలోని ముఖ్యమైన పదాలకు సంబంధించిన అర్థాలు, పర్యాయపదాలు, నానార్థాలు, వ్యుత్పత్త్యర్థాలు మరియు ప్రకృతి-వికృతి పదాలను వివరిస్తుంది. ఇది విద్యార్థుల పదసంపదను పెంచుతుంది.

అర్థాలు - సొంత వాక్యాలు

• పాఠంలోని కఠిన పదాలకు అర్థాలు తెలుసుకొని, వాటిని ఉపయోగించి సొంత వాక్యాలు రాయడం.
• ఉదాహరణలు:
• స్వప్నం: కల. (సొంత వాక్యం: ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక స్వప్నం ఉంటుంది.)
• ఆస్థ: ఆసక్తి, శ్రద్ధ. (సొంత వాక్యం: మన పని పట్ల ఆస్థ ఉంటే ఏదైనా సాధించగలం.)
• భిషకులు: వైద్యులు. (సొంత వాక్యం: భిషకులు ప్రజల ఆరోగ్య రక్షణలో కీలక పాత్ర పోషిస్తారు.)
• హితులు: స్నేహితులు, మేలు కోరేవారు. (సొంత వాక్యం: ప్రజల శ్రేయస్సు కోసం హితులు ఎప్పుడూ సద్భావంతో పనిచేస్తుంటారు.)
• మృషలు: అబద్ధాలు. (సొంత వాక్యం: మృషలు మాట్లాడటం వల్ల తాత్కాలికంగా గెలిచినా, నిజం ఎప్పటికి వెలుగులోకి వస్తుంది.)

పర్యాయపదాలు

• ఒక పదానికి సమాన అర్థాన్ని ఇచ్చే ఇతర పదాలు.
• ఉదాహరణలు:
• కాపురుషుడు: చెడ్డవాడు, దుష్టుడు, అధముడు.
• భూరుహం: వృక్షం, చెట్టు, తరువు.
• దీవి: ద్వీపం, లంక, అటవి.
• మృష: అసత్యం, అబద్ధం, అనృతం.

నానార్థాలు

• ఒక పదానికి వివిధ సందర్భాలలో వేర్వేరు అర్థాలు.
• ఉదాహరణలు:
• చతుర: నేర్పరి, నాలావ అంకె, ఏనుగు శాల.
• అర్థం: శబ్దార్థం, కారణం, ప్రయోజనం, ధనం.
• వృద్ధి: వడ్డీ, అభివృద్ధి, సంతోషం, పెరుగుదల.
• శరం: తొడిమ, బాణం, నీరు.
• కలనం: యుద్ధం, గ్రహించుట, జ్ఞానం.

వ్యుత్పత్త్యర్థాలు

• పదం యొక్క పుట్టుక, దాని అర్థం.
• ఉదాహరణలు:
• పురోహితుడు: పురమునకు హితమును కోరువాడు.
• మంత్రి: మంత్రమును (ఆలోచన) చేయువాడు.
• సృశంసయమ: సందేహము లేనిది.
• భూరుహం: భూమి నుండి మొలకెత్తినది (చెట్టు).

ప్రకృతి - వికృతి పదాలు

• సంస్కృతం నుండి వచ్చిన మూల పదాలు (ప్రకృతి) మరియు వాటి నుండి తెలుగులోకి మారిన రూపాలు (వికృతి).
• ఉదాహరణలు:
• ప్రకృతి: దృష్ట, వికృతి: దిష్టి.
• ప్రకృతి: చతుర, వికృతి: చదుర.
• ప్రకృతి: కూష్మాండ, వికృతి: గుమ్మడి.
• ప్రకృతి: గర్త, వికృతి: గుంట.
• ప్రకృతి: ద్వీపం, వికృతి: దీవి.
• ప్రకృతి: వృద్ధి, వికృతి: ఉద్దె.
• ప్రకృతి: మంత్రి, వికృతి: మంత, మంతి.
• ప్రకృతి: ముక్తా, వికృతి: ముత్తెము.
• ప్రకృతి: కార్యం, వికృతి: కర్జము.

ఈ విభాగం పాఠ్యాంశంలోని వ్యాకరణ అంశాలైన సంధులు, సమాసాలు, అలంకారాలు మరియు ఛందస్సు గురించి వివరిస్తుంది. ఇది విద్యార్థుల భాషా నైపుణ్యాలను మెరుగుపరుస్తుంది.

సంధులు

• గ,స,డ,ద,వ ద్విత్వ సంధి:
• సూత్రం: ద్రుత ప్రకృతికంబునకు గ,స,డ,ద,వలు పరమైనప్పుడు ద్విత్వం వికల్పముగానగు.
• ఉదాహరణ: ఎత్తఱి (ఎత్తన్ + తఱి), కన్ను + ఒకటి (కన్నొకటి).
• జశత్వ సంధి:
• సూత్రం: క,చ,ట,త,ప లకు అచ్చులు పరమైనప్పుడు గ,జ,డ,ద,బ లు వస్తాయి.
• ఉదాహరణ: సత్ + భావం = సద్భవం.
• సంధి విడదీయడం, సంధి నామం గుర్తించడం ముఖ్యం.

సమాసాలు

• విభక్తి ప్రత్యయాలు: మునుపటి తరగతులలో నేర్చుకున్న విభక్తి ప్రత్యయాలను గుర్తుంచుకోవడం సమాసాలను గుర్తించడానికి సహాయపడుతుంది.
• సమాస పదం, విగ్రహ వాక్యం, సమాస నామం గుర్తించడం.
• ఉదాహరణలు:
• గుమ్మడికాయ: గుమ్మడి యొక్క కాయ (షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం).
• ఏడు సంఖ్యగల దీవులు: ఏడు దీవులు (ద్విగు సమాసం).
• అర్థ్రామలు: అర్థం మరియు రామలు (ద్వంద్వ సమాసం).
• కలని నక్క: కలని వంటి నక్క (ఉపమాన పూర్వపద కర్మధారయ సమాసం).

అలంకారాలు

• శ్లేషాలంకారం:
• లక్షణం: నానార్థాలను కలిగే పదాలను ఉపయోగించి ఒకే వాక్యం రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అర్థాలను ఇచ్చేలా చెప్పడం.
• ఉదాహరణ: ఆ తోరణం శత్రువుల తోరణానికి కారణమైంది. (తోరణం - ద్వారం, తోరణం - నాశనం).
• యమకాలంకారం:
• లక్షణం: అర్థభేదంతో కూడిన అక్షర సమూహం మరల మరల వచ్చుట.
• ఉదాహరణ: నీకు వంద వందనాలు. (వంద - సంఖ్య, వందనాలు - నమస్కారాలు).
• ఛేకానుప్రాసాలంకారం:
• లక్షణం: అర్థభేదం లేకుండా హల్లుల జంట వెంట వెంటనే వచ్చుట.
• ఉదాహరణ: రామా! మేము సినిమాకు రామా! (రామా - సంబోధన, రామా - వస్తామా).
• వృత్త్యనుప్రాసాలంకారం:
• లక్షణం: ఒక హల్లు అనేక సార్లు వచ్చుట.
• ఉదాహరణ: మానవ జీవితం సుకుమారం.

ఛందస్సు

• గురువు లఘువులు: అక్షరాలను గురువు (U) మరియు లఘువు (I) గా గుర్తించడం.
• గురువు: దీర్ఘాక్షరాలు, ద్విత్వాక్షర పూర్వ అక్షరాలు, సంయుక్తాక్షర పూర్వ అక్షరాలు, సున్నతో కూడిన అక్షరాలు, విసర్గతో కూడిన అక్షరాలు.
• లఘువు: హ్రస్వాక్షరాలు.
• గణ విభజన: అక్షరాలను గురువు లఘువులుగా గుర్తించి, వాటిని గణాలుగా విభజించడం.
• కంద పద్య లక్షణాలు:
• ఇది ఒక ఉపజాతి పద్యం.
• నాలుగు పాదాలు ఉంటాయి. మొదటి, మూడవ పాదాలలో 3 గణాలు, రెండవ, నాల్గవ పాదాలలో 5 గణాలు ఉంటాయి.
• ప్రతి పాదంలోనూ 'జ' గణం ఉండకూడదు.
• ప్రతి పాదంలోనూ చివరి అక్షరం గురువు అయి ఉండాలి.
• నాలుగు పాదాలలోనూ రెండవ అక్షరం యతి స్థానం.
• గగ, భ, జ, స, నలం గణాలు ఉంటాయి.
• మూడు మరియు నాలుగు పాదాలలో 8 గణాలు ఉంటాయి.